Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szlachty


Motyw szlachty w literaturze polskiej różnych epok. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Szlachta to jeden ze stanów dawnej Polski, która wywodziła się od średniowiecznych rycerzy. W swej historii odwoływała się do mitu Sarmacji który głosił, iż szlachta polska miała pochodzić od Sarmatów – starożytnego ludu zamieszkującego początkowo między Dolną Wołgą a Donem. Po Sarmatach szlachta miała odziedziczyć umiłowanie wolności, gościnność, dobroduszność, męstwo oraz odwagę. I rzeczywiście w czasach wojen wymienione cechy dawały Rzeczpospolitej przewagę militarną nad innymi państwami. Wraz ze wzrostem znaczenia tej warstwy, jej przedstawiciele uwstecznili się i z siły rozwojowej zmienili się w gnuśnych ludzi przywiązanych bezmyślnie do swej tradycji i nienaruszalnych praw. Między innymi cechy te doprowadziły do rozbiorów Polski w XVIII wieku. Szlachta to jednak warstwa zróżnicowana. Jej charakter, pozycja i usposobienie zmieniały się przez stulecia. Zmiany te oddaje między innymi literatura.

Pyszna szlachta w siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej czuła się wyróżnioną grupą społeczną i tylko ze sobą się identyfikowała, zamiast, jak wymaga patriotyzm, ze swoim narodem i ojczyzną. W ciągu całego XVII wieku Polska miała zaledwie 32 lata wolne od wojen, co także determinowało życie ówczesnej szlachty, w którym etos rycerski zaczął dominować nad etosem ziemiańskim. Znacznie wpłynęło to na formowanie się sarmackiej kultury i jej podstawowych cech. Doskonałym świadectwem tamtych czasów są „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska. Ich autor wywodził się z ubogiej szlachty z Mazowsza, wstąpił do wojska nie tylko z konieczności obrony ojczyzny ale i z chęci zysku. Dzieło Paska podzielone jest na dwie części – pierwsza z nich, obejmująca lata 1656 – 1666 traktuje o wojennych przygodach Paska, natomiast druga, opisująca lata 1667 – 1688 jest świadectwem życia ziemiańskiego ówczesnej szlachty. Z opisów wojennych wypraw Paska wyłania się obraz bitnego, mężnego i przywiązanego do dowódcy szlachcica. Wielokrotnie na kartach dzieła spotykamy dowody jego patriotyzmu i to nie tylko uczuciowego, ale też związanego z odpowiedzialnością za losy ojczyzny. Walczy przecież z jej wrogami i martwi się, gdy wybuchają w wojsku waśnie i dochodzi do rokoszu, gdyż rozumie, że osłabiają one siły Rzeczypospolitej, a umacniają jej wrogów. Z „Pamiętników” wyłania się zatem wzorcowy portret dzielnego żołnierza, nie szczędzącego krwi w obronie ojczyzny, obywatela służącego gorliwie królowi i Rzeczypospolitej oraz poczciwego ziemianina. Pasek jest jednak ostro krytykowany przez niemal wszystkich badaczy jego pamiętników. Trudno się dziwić, skoro zarówno w miłości, jak i w walce, najczęściej kierował się żądzą powiększenia majątku, katował poddanych, awanturował się o wszystko. A to niestety tylko kilka z jego wad.

Z prawdziwym mistrzostwem i zachowaniem wszelkich realiów obraz życia szlachecko - ziemiańskiego nakreślił Wacław Potocki w wierszu „Nierządem Polska stoi”. Dostrzegał negatywny wpływ wad szlachty na sytuację polityczną i społeczną całego państwa, co staje się powodem rozprężenia. Co roku zmieniają się prawa i konstytucje. Prawo jest niesprawiedliwe wobec obywateli: surowe dla ludzi ubogich lub niskiego stanu, a pobłażliwe dla możnych. Tylko najuboższa szlachta zmuszona jest do płacenia podatków, dlatego często bankrutuje i emigruje do obcych krajów. Tak rządzone państwo wymaga gruntownej naprawy, inaczej grozi mu zagłada. Wiersz jest wołaniem o zmianę postępowania, apelem do pysznej szlachty, aby wzbudziła w sobie choć odrobinę patriotyzmu. W swojej poezji potrafił spojrzeć na własną społeczność niejako z boku, krytycznie. Najlepiej widać to w Pospolitym ruszeniu, ukazującym brak dyscypliny wojsk szlacheckich w obliczu realnego zagrożenia. W przywodzącej na myśl spowiedź „Pieśni IX” Potocki ukazuje rozbieżność pomiędzy wizerunkiem, jaki starała się kreować wokół siebie szlachta, a jej rzeczywistymi działaniami. W „Zbytkach polskich” skrytykował natomiast przepych, jakim lubili się otaczać ówcześni szlachcice. Widząc ów destrukcyjny kierunek przemian, w „Transakcji wojny chocimskiej”, autor relacjonował przebieg bitwy, rezygnując z pokus fikcji literackiej na rzecz prawdy dziejowej i wykładu moralistycznego. Starał się jednak by nad opisem potrzeby chocimskiej górował portret starych Sarmatów, z szacunkiem i podziwem wyrażał się o bitności i umiejętnościach bojowych wojsk polskich. Opisane przez obu twórców konflikty zbrojne odrywały szlachtę od życia ziemiańskiego, przedkładając nad to etos rycerski, co odegrało ważna rolę w formowaniu się tamtejszej kultury i tradycji.

Potocki jest uważany za wzorowego obywatela tamtych czasów i wielkiego patriotę. W ranach wojennych widział największy zaszczyt i dowód wartości człowieka. Nigdy nie odwrócił się od narodu, pomimo krzywd, jakich doznał w swoim życiu. W swych satyrach piętnuje wady szlachty, takie jak prywata, nietolerancja religijna, niesprawiedliwe prawo, domatorstwo, brak zainteresowania krajem: „(…) śpią wszyscy na obedwie uszy, jako w lesie,/ Nikt nie wyjdzie, nie wyjrzy, pies szczeka, wiatr niesie”. Warto jednakże zauważyć, że jego utwory mają charakter reformistyczny, a nie antyszlachecki. Nie wypowiada się przeciwko „złotej wolności”. Broni swobód szlacheckich, ale krytykuje ich złe wykorzystanie.

Zaskakujący jest więc fakt, że w wielu kwestiach Pasek i Potocki przedstawiciele epoki baroku zgadzają się ze sobą w zupełności, mimo różnic charakterów. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że obydwaj byli zdania, iż pełnym szlachcicem - Sarmatą, mającym prawo głosu na sejmikach, powinien być tylko ten, kto walczył w obronie ojczyzny: „Nie może być inaczej: kto nie stawał w szyku,/ Niech nie ma szlacheckiego głosu na sejmiku”. Ostro sprzeciwiali się stosowaniu liberum veto, które uważali za magnackie narzędzie, odbierające szlachcie prawo samostanowienia. Piętnowali tchórzostwo. Pasek pozwolił sobie nawet okrutnie zadrwić z lękliwych towarzyszy podczas pospolitego ruszenia: „(…)bracie (…) znajdzie sposób, żebyś nam jaką uczynił trwogę (…). Kiedy to huknie, dopieroż cale rozumieli, że to Tatarowie (…). Ja mówię: Mości panowie, do nich!” Honor był najwyższą wartością. To on gwarantował spełnienie danego słowa (miało to zastosowanie w prawie powoływania się na „parol kawalerski”). To on też był największym argumentem, by nie przystępować do obozu zdrajców, pomimo korzyści majątkowych, jakie mogłaby ta zdrada przynieść.

Szlachetność, czyli uczciwość, to cecha prawdziwego szlachcica, a upodlenie indywidualne przynosiło hańbę całemu rodowi i nazwisku szlacheckiemu. Wspomniane przeze mnie wcześniej awanturnictwo Paska i ogółu szlachty, także wynika z gorliwej obrony honoru. Każdą zniewagę należało wyjaśnić, często nawet w pojedynku. Przedstawiciele szlachty nie byli jednak mściwi. Po utarczce, jeśli nie zostawali przyjaciółmi, to przynajmniej nie zachowywali więcej do siebie urazy: „(…) kazał Mazepy zawołać, kazał się nam obłapić, przeprosić się (…). I tak ci dopiero zgoda, i siadaliśmy potym z sobą i pijali (…)”. Ogromny nacisk kładli na zachowywanie obyczajów. Przy adresowaniu listów, nie wolno było pominąć któregokolwiek z tytułów szlachcica, powszechnie stosowano oryginalne i samorodne formy grzecznościowe, a zachowanie powagi i godności, aczkolwiek nieprzeszkadzające w rubaszności, wręcz zachwycało podróżujących po Polsce cudzoziemców.

Słynnych polskich zasad gościnności, czasami nawet kłopotliwych - zarówno dla gospodarza, jak i gościa - także nie wolno było zaniedbać. Wywodzący się ze środowiska szlacheckiego biskup Ignacy Krasicki w myśl oświeceniowej dewizy: bawić, uczyć, wychowywać krytykuje szlacheckie nieumiarkowanie w piciu. Jednak jego satyra „Pijaństwo” nie jest pisana w napastliwym tonie. Przedstawieni tam szlachcice ukazani są jako niewolnicy tradycji, dla których każda okazja była odpowiednią do sięgnięcia po alkohol. Krasicki krytykując pijaństwo szlachty, stara się doradzać odrzucenie opacznego pojmowania gościnności, charakterystycznego dla Sarmatów.

Pełny obraz sytuacji panującej w społeczeństwie polskim Krasicki zawarł w pełnej goryczy, złości i żalu satyrze „Świat zepsuty”. Utwór robi wrażenie generalnego ataku, szarży uderzającej we wszystko i we wszystkich. Jest wyrazem oburzenia autora z powodu degradacji uświęconego tradycją systemu wartości. Jakie zatem przejawy zepsucia autor wytyka i potępia? Wymienienie ich wszystkich równałoby się z koniecznością przytoczenia całego tekstu, utwór jest bowiem krytyczna kroniką błędów i wad Polaków. Godne potępienia są wszechobecne „matactwa i łgarstwa”, „zuchwałość”, „nierząd, rozpusta, występki szkaradne”, „lubieżność”, bezbożność, bezwzględne dążenie do zysku, niezgoda w rodzinie i w stosunkach między przyjaciółmi. Krasicki prezentuje współczesny świat, w którym „jad się szerzy”, pełno ksiąg bezbożnych, pełno mistrzów zuchwałych, pełno uczniów zdrożnych; świat, w którym „wzgardziły jarzmem cnoty i żony, i męże”, w którym „wadzą się przyjaciele, bracia nienawidzą”. Pośpiech, impet, z jakim orator wyrzuca oskarżenia, zapiera dech i kaznodziei, i czytelnikowi. Nagromadzenie objawów zła, ostre tempo kazania, powoływanie się na lepszą przyszłość, na brzydotę zbrodni, apele o rzetelną poprawę, wreszcie - przyznanie się do win całego pokolenia słowami: „Zewsząd cię zasłużona dolegliwość ściska; / Sameś sprawcą twych losów.” – wywołuje w czytelniku atmosferę przygnębienia i grozy.

Galeria sylwetek ukazujących trzy różne, żyjące obok siebie pokolenie znajduje się w „Zemście” Aleksandra Fredry. Akcję komedii autor umieścił w odległej prowincji, gdyż tam wydarzenia społeczne i kulturalne nie toczyły się szybko i możliwe było jednoczesne ukazanie ludzi żyjących mentalnością różnych okresów. W „Zemście” przedstawieni są reprezentanci czasów saskich, epoki stanisławowskiej i epoki preromantycznej. Typowym przykładem Sarmaty z czasów saskich jest Cześnik Raptusiewicz. Jego indywidualne cechy zostały zdeterminowane społecznie ihistorycznie. Rządziła nim szlachecka buta i bujny temperament, który spokojnie rozkwitał z atmosferze bezkarności, jaka panowała w dawnej Polsce. Obok Cześnika Sarmatą czasów saskich jest także Rejent Milczek, obłudnik, zawzięty, ale zarazem respektujący zasady ogólnie pojętego honoru, na co wskazuje fakt, iż chciał pogrążyć Cześnika za wszelką cenę, gotów był nawet sprzedać, bądź zastawić cały majątek. Spośród innych bohaterów komedii wyróżnia ich specyficzne zachowanie. Reprezentantem epoki stanisławowskiej jest bez wątpienia Papkin – uczesany na modę francuską, z szablą u boku, którą jednak nie umiał się posługiwać. Jest on społecznym rozbitkiem i urodzonym tchórzem, odnajdującym w samochwalstwie sens życia. Nie umie, boi się przeciwstawić Cześnikowi. Epokę preromantyczną reprezentują natomiast Klara i Wacław. Ich miłość zdaje się zwiastować już romantyzm. Para kochanków żąda pokoju, jest wyzbyta zawziętości i buty, jaką charakteryzują się Cześnik i Rejent.

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza zawiera najbardziej znany obraz szlachty, jaki przedstawiono w literaturze. Należy jednak pamiętać, iż utwór pisany był na emigracji, w wyniku wielkiej tęsknoty Mickiewicza za ojczyzną i został znacznie wyidealizowany. Widać to na przykład w postaci Sędziego, który stał na straży szlacheckich ideałów i tradycji, zachowując je i przechowując dla potomnych. Idealizację widać także w kreacji Jacka Soplicy, który za młodu uosabiał wszystkie negatywne cechy szlachty, w szczególności pijaństwo i warcholstwo, a później umiał się zrehabilitować i poświęcić resztę swojego życia na służbę ojczyźnie. Ponadto szlachta w „Panu Tadeuszu” nie oddawała się ciągle zabawom, odznaczała się wielką troską o losy ojczyzny, w obliczu realnego zagrożenia umiała się zjednoczyć i stawić czoła nieprzyjacielskim wojskom. Ostatecznie w obrazie szlachty z Pana Tadeusza znacznie przeważają pozytywne cechy, ciężko znaleźć wady.

Na przykładzie zaprezentowanej literatury widać jak złożoną warstwę stanowi szlachta. Podobnie, jak w każdej grupie osób są wśród nich przedstawiciele szlachetni, ale i tacy, którzy reprezentują negatywne cechy. Ponadto można zauważyć jak ewoluowali Sarmaci – od barokowych rycerzy do ziemian z początku XIX wieku. Kreacje szlachty przez wieki służyły również różnym celom. Przede wszystkim miały charakter demaskatorski i moralizatorski, poprzez wskazywanie szlacheckich wad autorzy starali się je wyplenić. Inna rolę pełnią w „Panu Tadeuszu”, gdzie idealizacja tego stanu wynika z tęsknoty za ojczyzna i powrotu autora do szczęśliwych lat dzieciństwa. Współcześnie brak już szlachty, jednak spuściznę tej warstwy możemy wciąż odnaleźć w polskiej kulturze.

strona:    1    2    3    4    5  





Szlachcic jako bohater literacki. Przedstaw odwołując się do wybranych utworów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze nie ma jednego, niezmiennego portretu szlachcica.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szeroko ukazuje panoramę szlacheckiego życia na przestrzeni kilku epok. Poprawna bibliografia, dobry styl wypowiedzi.

Portret szlachcica. Dokonaj analizy porównawczej wybranych bohaterów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Jedną z kultur i tradycji, jakie wykształciły się w polskim społeczeństwie i zostały opisane przez pisarzy i poetów jest kultura szlachecka.

Ocena opisowa nauczyciela: Obszerna prezentacja ukazująca rozwój wizerunku szlachcica w literaturze polskiej.

Kulinaria w literaturze. Omów funkcje tego motywu w wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Kulinaria pełnią w dziełach literackich różnorodne funkcje.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wyczerpująco ujmuje temat. Poprawna bibliografia i ramowy plan.

Krytyka wad szlacheckich w polskiej literaturze. Rozważ problem na podstawie wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Obok niewątpliwych zalet polska szlachta miała wiele przywar.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, ukazuje wiele wad szlachty. Poprawna kompozycja i plan pracy.

Charakterystyka warstwy szlacheckiej w literaturze polskiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
19/20
Teza: Szlachta to formacja kulturowa o złożonym charakterze. Bywa często krytykowana, ale może być także powodem do dumy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w ciekawy sposób przedstawia obraz szlachty. Poprawnie skonstruowany plan pracy. Przejrzystość wypowiedzi.

Portrety sarmatów w literaturze polskiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
18/20
Teza: Sarmatyzm wraz z romantyzmem po dziś dzień kształtuje narodowy charakter Polaków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Poszczególne argumenty potwierdzają tezę. Dobry język wypowiedzi.

Motyw sarmatyzmu w literaturze polskiej. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Sarmatyzm jako cywilizacyjnie specyficzny, odwołujący się do własnych, rodzimych wartości styl życia średniej, drobnej oraz zaściankowej szlachty polskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca przedstawiająca rozwój sarmatyzmu i jego historię. Autor odwołuje się przede wszystkim do Paska i Potockiego. Poprawny styl wypowiedzi.

Motyw szlachty w literaturze polskiej różnych epok. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Ocena:
18/20
Teza: Literatura odzwierciedlała przemiany pozycji i światopoglądu warstwy szlacheckiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w szeroki sposób ukazuje obraz polskiej szlachty. Bogata bibliografia.