Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szlachty


Charakterystyka warstwy szlacheckiej w literaturze polskiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Temat. Charakterystyka warstwy szlacheckiej w literaturze polskiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów.

Studiowanie historii to nie tylko dostarczanie wiedzy faktograficznej, ale wzbogacanie naszej osobowości. Poznając zachowania, jakie charakteryzowały naszych przodków, poznajemy także siebie i własne korzenie. W naszym, Polaków przypadku, źródła nas i naszej kultury znajdują się w kulturze szlacheckiej. Uważam, że należy podejmować wysiłki, by zrozumieć nas samych, potomków legendarnych Sarmatów, rozliczyć się z dziedzictwa, które w nas trwa. Przydatne w tym działaniu okaże się nie tylko badanie klasycznych dokumentów epoki, ale też uwzględnienie bogatej literatury.

Cechy szlachty polskiej, jej zachowania i całe zjawisko sarmatyzmu należy rozpatrywać wziąwszy pod uwagę ówczesną sytuację polityczną i kulturalną w Europie. Liczne zwycięstwa militarne dały dodatkowo przekonanie o szczególnej opiece Matki Boskiej nad szlachtą i wyższości Rzeczypospolitej nad innymi narodami. Z czasem przerodziło się to w megalomanię, która pchnęła szlachtę do walki o władzę i stopniowe ograniczanie władzy królewskiej kosztem większych przywilejów szlacheckich. Ustrój Polski uznawany był wtedy za najlepszy z możliwych, szlachta nie widziała więc potrzeby interesowania się kulturą innych krajów. Z czasem wynikająca z tego niewiedza przerodziła się w ksenofobię. Natomiast ziemiańską obrzędowość cechowały suto zakrapiane zabawy i ceremonie.

Kultura szlachecka rozkwitła w okresie pogłębiania się konfliktu między szlachcicami a dworami królów elekcyjnych, pełnymi cudzoziemców, obcej mody i barokowej, dworskiej kultury. Rozwojowi kultury sarmackiej sprzyjała rozwinięta w czasach renesansu oświata. Stworzona wtedy sieć kolegiów z rozbudowanym programem humanistycznym upowszechniła wśród szlachty wykształcenie. Każdy szlachcic umiał wyrażać własne myśli, przemawiać, pisać, wielu podejmowało twórczość literacką. Oczywiście upowszechnienie spowodowało też obniżenie poziomu artystycznego, gdyż za pióro chwytali tez ci, którzy nie posiadali talentu, ale w powodzi dzieł miernych były i wybitne.

W ciągu całego XVII wieku Polska miała zaledwie trzydzieści dwa lata wolne od wojen, co także determinowało życie ówczesnej szlachty, w którym etos rycerski zaczął dominować nad etosem ziemiańskim. Znacznie wpłynęło to na formowanie się szlacheckiej kultury i jej podstawowych cech. Doskonałym świadectwem tamtych czasów są „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska. Ich autor wywodził się z ubogiej szlachty z Mazowsza, wstąpił do wojska nie tylko z konieczności obrony ojczyzny ale i z chęci zysku. Dzieło Paska podzielone jest na dwie części – pierwsza z nich, obejmująca lata 1656 – 1666 traktuje o wojennych przygodach Paska, natomiast druga, opisująca lata 1667 – 1688 jest świadectwem życia ziemiańskiego ówczesnej szlachty. Z opisów wojennych wypraw Paska wyłania się obraz bitnego, mężnego i przywiązanego do dowódcy szlachcica. Wielokrotnie na kartach dzieła spotykamy dowody jego patriotyzmu i to nie tylko uczuciowego, ale też związanego z odpowiedzialnością za losy ojczyzny. Walczy przecież z jej wrogami i martwi się, gdy wybuchają w wojsku waśnie i dochodzi do rokoszu, gdyż rozumie, że osłabiają one siły Rzeczypospolitej, a umacniają jej wrogów. Z „Pamiętników” wyłania się zatem wzorcowy portret dzielnego żołnierza, nie szczędzącego krwi w obronie ojczyzny, obywatela służącego gorliwie królowi i Rzeczypospolitej oraz poczciwego ziemianina.

Pasek zdawał się nie dostrzegać wad szlacheckich, które w spisywanych pod koniec życia „Pamiętnikach” przemilczał. Z kolei inny punkt widzenia prezentował Wacław Potocki, również szlachcic, wychowany w ariańskiej rodzinie, zmuszony do przyjęcia chrześcijaństwa. W swojej poezji potrafił spojrzeć na własną społeczność niejako z boku, krytycznie. Najlepiej widać to w Pospolitym ruszeniu, ukazującym brak dyscypliny wojsk szlacheckich w obliczu realnego zagrożenia. W przywodzącej na myśl spowiedź „Pieśni IX” Potocki ukazuje rozbieżność pomiędzy wizerunkiem, jaki starała się kreować wokół siebie szlachta, a jej rzeczywistymi działaniami. W „Zbytkach polskich” skrytykował natomiast przepych, jakim lubili się otaczać ówcześni szlachcice. Widząc ów destrukcyjny kierunek przemian, w „Transakcji wojny chocimskiej”, autor relacjonował przebieg bitwy, rezygnując z pokus fikcji literackiej na rzecz prawdy dziejowej i wykładu moralistycznego. Starał się jednak by nad opisem potrzeby chocimskiej górował portret starych Sarmatów, z szacunkiem i podziwem wyrażał się o bitności i umiejętnościach bojowych wojsk polskich. Opisane przez obu twórców konflikty zbrojne odrywały szlachtę od życia ziemiańskiego, przedkładając nad to etos rycerski, co odegrało ważna rolę w formowaniu się tamtejszej kultury i tradycji.

Częste wyprawy wojenne były także sytuacjami ułatwiającymi spotkania z dawno niewidzianymi przyjaciółmi, co bywało pretekstem do suto zakrapianych spotkań, które po zakończeniu wojen utrwaliły się także w etosie ziemiańskim ówczesnej szlachty. Wywodzący się ze środowiska szlacheckiego biskup Ignacy Krasicki w myśl oświeceniowej dewizy: „bawić, uczyć, wychowywać” krytykuje sarmackie nieumiarkowanie w piciu. Jednak jego satyra „Pijaństwo” nie jest pisana w napastliwym tonie. Przedstawieni tam szlachcice ukazani są jako niewolnicy tradycji, dla których każda okazja była odpowiednią do sięgnięcia po alkohol. Krasicki krytykując pijaństwo szlachty, stara się doradzać odrzucenie opacznego pojmowania gościnności, charakterystycznego dla ówczesnych Polaków.

Galeria sylwetek ukazujących trzy różne, żyjące obok siebie pokolenie znajduje się w „Zemście” Aleksandra Fredry. Akcję komedii autor umieścił w odległej prowincji, gdyż tam wydarzenia społeczne i kulturalne nie toczyły się szybko i możliwe było jednoczesne ukazanie ludzi żyjących mentalnością różnych okresów. W „Zemście” przedstawieni są reprezentanci czasów saskich, epoki stanisławowskiej i epoki preromantycznej. Typowym przykładem szlachcica z czasów saskich jest Cześnik Raptusiewicz. Jego indywidualne cechy zostały zdeterminowane społecznie i historycznie. Rządziła nim szlachecka buta i bujny temperament, który spokojnie rozkwitał z atmosferze bezkarności, jaka panowała w dawnej Polsce. Obok Cześnika przedstawicielem czasów saskich jest także Rejent Milczek, obłudnik, zawzięty, ale zarazem respektujący zasady ogólnie pojętego honoru, na co wskazuje fakt, iż chciał pogrążyć Cześnika za wszelką cenę, gotów był nawet sprzedać, bądź zastawić cały majątek. Spośród innych bohaterów komedii wyróżnia ich specyficzne zachowanie. Reprezentantem epoki stanisławowskiej jest bez wątpienia Papkin – uczesany na modę francuską, z szablą u boku, którą jednak nie umiał się posługiwać. Jest on społecznym rozbitkiem i urodzonym tchórzem, odnajdującym w samochwalstwie sens życia. Nie umie, boi się przeciwstawić Cześnikowi. Epokę preromantyczną reprezentują natomiast Klara i Wacław. Ich miłość zdaje się zwiastować już romantyzm. Para kochanków żąda pokoju, jest wyzbyta zawziętości i buty, jaką charakteryzują się Cześnik i Rejent.

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza zawiera najbardziej znany obraz szlachty, jaki przedstawiono w literaturze. Należy jednak pamiętać, iż epopeja pisana była na emigracji, w wyniku wielkiej tęsknoty Mickiewicza za ojczyzną, a obraz społeczności został znacznie wyidealizowany. Widać to na przykład w postaci Sędziego, który stał na straży szlacheckich ideałów i tradycji, zachowując je i przechowując dla potomnych. Idealizację widać także w kreacji Jacka Soplicy, który za młodu uosabiał wszystkie negatywne cechy szlachty, w szczególności pijaństwo i warcholstwo, a później umiał się zrehabilitować i poświęcić resztę swojego życia na służbę ojczyźnie. Ponadto szlachta w „Panu Tadeuszu” nie oddawała się ciągle zabawom, odznaczała się wielką troską o losy ojczyzny, w obliczu realnego zagrożenia umiała się zjednoczyć i stawić czoła nieprzyjacielskim wojskom. Ostatecznie w obrazie szlachty z „Pana Tadeusza” znacznie przeważają pozytywne cechy, ciężko znaleźć wady.

Prawdziwych szlachciców już nie ma – ich kulturę zniszczyły rozbiory, część zginęła w powstaniach narodowowyzwoleńczych, z bogactw odarły ich konfiskaty majątku, tradycja szlachecka nie przetrwała okresu niewoli. Niemniej jednak echa wyższych idei widać choćby w twórczości romantycznej, przypomina je także Sienkiewicz w „Potopie”. Kultura szlachecka ewoluowała, z czasem wypaczała najszlachetniejsze idee, jednak ukształtowała charakter Polaków, pomogła zachować polską tożsamość w okresie niewoli, spajała i spaja Polaków, a także pomaga w podtrzymywaniu niezależności i suwerenności. Bez legendarnych Sarmatów nie bylibyśmy teraz tacy, jacy jesteśmy, ważna część naszego dziedzictwa i kultury by znikła.

strona:    1    2    3  





Szlachcic jako bohater literacki. Przedstaw odwołując się do wybranych utworów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze nie ma jednego, niezmiennego portretu szlachcica.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szeroko ukazuje panoramę szlacheckiego życia na przestrzeni kilku epok. Poprawna bibliografia, dobry styl wypowiedzi.

Portret szlachcica. Dokonaj analizy porównawczej wybranych bohaterów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Jedną z kultur i tradycji, jakie wykształciły się w polskim społeczeństwie i zostały opisane przez pisarzy i poetów jest kultura szlachecka.

Ocena opisowa nauczyciela: Obszerna prezentacja ukazująca rozwój wizerunku szlachcica w literaturze polskiej.

Kulinaria w literaturze. Omów funkcje tego motywu w wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Kulinaria pełnią w dziełach literackich różnorodne funkcje.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wyczerpująco ujmuje temat. Poprawna bibliografia i ramowy plan.

Krytyka wad szlacheckich w polskiej literaturze. Rozważ problem na podstawie wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Obok niewątpliwych zalet polska szlachta miała wiele przywar.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, ukazuje wiele wad szlachty. Poprawna kompozycja i plan pracy.

Charakterystyka warstwy szlacheckiej w literaturze polskiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
19/20
Teza: Szlachta to formacja kulturowa o złożonym charakterze. Bywa często krytykowana, ale może być także powodem do dumy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w ciekawy sposób przedstawia obraz szlachty. Poprawnie skonstruowany plan pracy. Przejrzystość wypowiedzi.

Portrety sarmatów w literaturze polskiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
18/20
Teza: Sarmatyzm wraz z romantyzmem po dziś dzień kształtuje narodowy charakter Polaków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Poszczególne argumenty potwierdzają tezę. Dobry język wypowiedzi.

Motyw sarmatyzmu w literaturze polskiej. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Sarmatyzm jako cywilizacyjnie specyficzny, odwołujący się do własnych, rodzimych wartości styl życia średniej, drobnej oraz zaściankowej szlachty polskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca przedstawiająca rozwój sarmatyzmu i jego historię. Autor odwołuje się przede wszystkim do Paska i Potockiego. Poprawny styl wypowiedzi.

Motyw szlachty w literaturze polskiej różnych epok. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Ocena:
18/20
Teza: Literatura odzwierciedlała przemiany pozycji i światopoglądu warstwy szlacheckiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w szeroki sposób ukazuje obraz polskiej szlachty. Bogata bibliografia.