Sposób wykorzystania motywu gór w twórczości poetyckiej różnych epok
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw gór


Sposób wykorzystania motywu gór w twórczości poetyckiej różnych epok

Jednym z podstawowych tematów poezji jest natura. Pośród utworów jej poświęconych znaczącą rolę odgrywa motyw gór. Góra w religiach wszystkich ludów ma bardzo bogatą symbolikę. Najczęściej jest przestrzennym symbolem transcendencji, sferą sakralną, siedzibą bogów lub sił zła. Jest kojarzona z niewzruszalnością, pępkiem świata, drogą do nieba, samotnością, miejscem kultu lub medytacji, spotkania człowieka z Bogiem. Góry – łańcuchy wzniesień, fascynujące swoim ogromem i trwałością, w literaturze pojawiają się często jako symbol niewzruszonego trwania i siły. Są niebezpieczne, ale dają również schronienie.
Kolejność prezentowanych przeze mnie tekstów wydaje się być naturalna, ze względu na czas ich powstawania. Adam Asnyk jako przedstawiciel pozytywizmu rozpoczyna tematykę górską w literaturze polskiej. Wcześniej była ona przedstawiana, chociażby przez Mickiewicza czy Słowackiego, ale dopiero w okresie Młodej Polski nabrała pełnego kształtu. Największymi piewcami „góralszczyzny” stali się w tej epoce Kazimierz Przerwa-Tetmajer i Jan Kasprowicz.
Asnykowska wizja przyrody jest zarówno idealistyczna jak i romantyczna. Przekazuje głęboką wiarą w organiczno-mistyczny związek człowieka z „całym ogromem stworzenia” z „wieczystym duchem” Natury – Matki, jak i pozytywistycznym przekonaniem o bezwzględności dokonujących się w przyrodzie procesów, których ludzkość jest tylko drobną cząstką. Powiązana konkretnymi realiami Noc pod Wysoką stała się arcydziełem opisowości poezji. Epickość utworu połączona została cechami wyrazistego subiektywizmu. Obrazowość i refleksyjność, scalone w jednolitym kształcie artystycznym, doprowadziły do zjednoczenia dwóch elementów: artystycznego realizmu i filozofii zwątpienia, objawiającej się w marzeniach o ucieczce od życia. W obrazowaniu przyjął Asnyk koncepcję przestrzenno – kolorystyczną, wprowadzając grę kolorów na zasadzie dynamicznej i wydobywając zmienność barw:
Wieczór się zbliżał, a nad naszą głową
Wciąż wyrastały prostopadłe ściany,
I wciąż się zdawał oddalać na nowo
Wierzchołek w słońca promieniach skąpany.

[…]dołem gęstsze cienie rosły,
Bory zsiniały nad mgieł mleczną szatą,
I szczyt nad głową zagasnął wyniosły,
Pobladł i barwę przyjął popielatą.

Osiągniętą w ten sposób wielką sugestywność wrażeń optycznych opartych na grze świateł, autor wzbogacił dynamicznie skreślonym, konturowym obrazem oglądanej już w nocy Wysokiej, dzięki czemu Asnyk wydobył pełną monumentalność obrazu. Zastosował również w sposób niestereotypowy, nowatorski element urbanizacyjny, ponieważ za człon porównawczy szczytów przyjął autor nie budowlę skończoną, imponującą doskonałością kształtów, ale zarysy dwuwieżowego gmachu obudowanego rusztowaniami:

Zostało jedno wielkie rusztowanie,
Zbitych granitów grzbiety rozpostarte,
Ponad którymi dwie wierzchołka wieże,
Dwa wyniesione ostro kręgi cieniu,
Chwiać się zadawały […]

Naukowe zdyscyplinowanie wobec praw rządzących przyrodą, podporządkowanie się prawom natury (Wolny choć prawom powszechnym podległy, / Duch mój […])doprowadzało do noszącego wszelkie pozory romantyczności, ale przeżywanego w odmiennej zupełnie formie, utożsamienia się „ducha” z „naturą”. „Duch” ów:

[…] znalazł wspólne ognisko żywotów
I związek z całym ogromem stworzenia,
Z wieczystym duchem, co mu podać gotów
Rękę z ciemności albo z gwiazd płomienia.
Więc z rozpostartej na przepaściach nocy
Już opuszczenia nie czuł i niemocy,
I mógł się poddać, jako drobny atom,
Tej twórczej myśli, co przewodzi światom,
I z nieodmiennym zgodzić się wyrokiem,
I odpoczywać jak pod matki okiem.

Noc pod Wysoką zawiera elementy obiektywnej i sugestywnej rejestracji wysokogórskiego pejzażu. Przede wszystkim jednak sceneria gór funkcjonuje jako pobudka do kontemplacji uniwersum, wobec którego obserwator odczuwa różne uczucia: grozę i zachwyt, wzniosłość i przerażenie. Ten model reakcji skojarzony jest z XIX – wiecznym odczuciem dehumanizacji „bezdusznej” przyrody.
Kolejny młodopolski poeta - Kazimierz Przerwa-Tetmajer - często ukazywał pejzaże duszy jako krajobrazy górskie. Publikowane od pierwszej do ostatniej serii Poezji pojedyncze wiersze i całe cykle tatrzańskie, z których najsłynniejsze to Z Tatr (z serii II), Podczas wiatru z Tatr i W Tatrach (z serii V), należą do kanonu poetyckiego widzenia gór w poezji polskiej.
Tetmajerowi przydarzyła się przygoda, która rzadko jest udziałem pisarza: jego podhalańskie teksty stały się własnością społeczności, z której wyrosły. Są opowiadane jako autentyczne ludowe historie i śpiewane jako góralskie przyśpiewki. Rozdzielenie, co jest w nich z folkloru, a co – jak pisał autor – z jego własnej wyobraźni - jest praktycznie niemożliwe.
Tetmajer spędził życie tak, jak mogą wyobrazić sobie czytelnicy, życie „prawdziwego poety” – lekkoducha. Obracał się w środowisku literackim, błyszczał w salonach, sporo podróżował. Odwrotnością salonu były góry – Tatry. Zawierały w sobie tajemnicę istnienia, odczucie transcendencji. W górach poeta odnajduje symboliczną triadę, na którą składają się: Cisza, Światło i Przestrzeń, przywołane przez niego w różnej kolejności w poszczególnych wierszach. Stanowi ona centrum tetmajerowskiej estetyki i wyraz jego tęsknoty za tym, co idealne, doskonałe. Piękno i potęga gór mają tu być zaledwie zapowiedzią innego, doskonalszego świata, do którego człowiek nie ma dostępu: „Spokoju poszukuje się w bycie pozaziemskim, ale i w Tatrach”. Góry stanowią dla podmiotu lirycznego oazę spokoju, którego nigdzie indziej nie można osiągnąć, są także miejscem zdobycia wiedzy o sobie.

Z kolei Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej to wiersz, w którym pojawia się kontrast między barwnym opisem krajobrazu, dostarczającego różnorodnych wrażeń i doznań, a nastrojem podmiotu lirycznego, który niejako „wybiera” z bogactwa elementów natury ten, który odpowiada jego tęsknocie. Opis cechuje się elementami impresjonistycznymi, występują pastelowe barwy, zwroty, takie jak: „migotanie i skrzenie się wody”. Poeta tworzy nastrojowy i niepowtarzalny, dzięki specyficznemu oświetleniu krajobraz. Warto zwrócić uwagę, jak różnorodne określenia barw i wrażeń świetlnych, służące tu opisowi górskiego pejzażu, ustępują stopniowo miejsca tym, które oddają „stan duszy”, „zieleń gór”, ”srebrnotęczowy potok”, „ciemnozielony” las, „złocistą” mgłę. To wszystko zdaje się sugerować pogodny, idylliczny nastrój. Jednak ukryty w zieleni biały „martwy głaz” i „szare skały” przygotowują na smutek, który dominuje w zakończeniu wiersza. W puencie nastrój tęsknoty, smutku i żalu nazywany zostaje bezpośrednio.
W poezji Tetmajera poświęconej górom tony przenikają się. Jest tam tragizm i sielanka. Dramat i idylla. Jest to poezja nastawiona na wrażenie. Impresję. Równocześnie rozpięta między nieskończonym pragnieniem miłości i skończoną możliwością spełnień; między ekstazą i cierpieniem. Widać to wyraźnie w dwóch ostatnich zwrotkach wiersza, kurtyna raju opada i podmiot liryczny wprost wyznaje i nazywa swoje uczucia:
Patrzę ze szczytu w dół: pode mną
przepaść rozwarła paszczę ciemną -
patrzę w dolinę, w dal:
i jakaś dziwna mię pochwycą
bez brzegu i bez dna tęsknica,
niewysłowiony żal...

Zbiór Krzak dzikiej róży Jana Kasprowicza zawiera utwory powstałe w latach 1895 – 1897. Autor poznał Tatry w roku 1892. Pierwsza jego wyprawa w Alpy miała miejsce w roku 1895. Dla poety, urodzonego i wychowanego na kujawskich równinach, poznanie gór było głębokim przeżyciem. Stały się one widomym symbolem potęgi Stwórcy i małości człowieka. Stopniowa modyfikacja tematyki górskiej, dokonująca się poprzez poszerzanie zakresu obserwowanej rzeczywistości, zmiany perspektyw widzenia, pory dnia, a co za tym idzie oświetlenia i kolorystyki, pokazana jest w słynnych sonetach Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach. Sonety zdradzają ekspresjonistyczne inklinacje Kasprowicza, dostrzegalne choćby w obrazie limby, która leży „na wznak zwalona tchnieniem burzy”.

Przyroda staje się wyrazem spraw wiecznych, symbolem uzewnętrzniającym treści metafizyczne. W Krzaku Dzikiej Róży pejzaże górskie przywodzą na myśl malarstwo impresjonistyczne, poeta stara się bowiem nasycić swą wizję barwą i światłem:
W ciemnosmreczyńskich skał zwaliska,
Gdzie pawiookie drzemią stawy,
Krzak dzikiej róży pąs swój krwawy
Na plamy szarych złomów ciska.
[…] Cisza... O liście wiatr nie trąca,
A tylko limba próchniejąca
Spoczywa obok krzaku róży.
Fragment ten można odczytać jako kontrast śmierci i życia, można widzieć w tym zderzenie form przemijających, skazanych na odejście, z nurtami odrodzeńczymi w świecie, czyli zwycięstwo wartości pozytywnych nad właściwą dekadentyzmowi negacją. Akces do modernizmu z jednoczesnym dystansem wobec dekadentyzmu wyznacza Kasprowiczowi własne i odrębne miejsce wśród indywidualności epoki.
Współcześnie nawiązania do poezji Tetmajera odnajdujemy u księdza Tischnera. Gwara, którą się posługiwał, nosiła liczne ślady wpływu młodopolskiego poety. Tischner nie ukrywał, że w ten sposób oddaje hołd jednemu z najbliższych mu duchowo autorów. Kiedy w czerwcu 1986 roku odprowadzał na cmentarz w Zakopanem sprowadzone z Warszawy prochy Tetmajera i jego syna, przypomniał, że nie zawsze twórczość autora Na skalnym podhalu była przez górali dobrze przyjmowana – „Wydawało się na początku, że nie jest to prawdziwy świat. Ale dziś, po latach kiedy czas rozdzielił ziarno od plew, okazuje się, że świat stworzony przez poetę jest bardziej prawdziwy niż świat tworzony przez prozę naszej codzienności”.
Natura zawsze fascynowała malarzy, muzyków i poetów. Uważam, że to jednak ci ostatni najpełniej oddali bogactwo górskich krajobrazów. Wykorzystując dostępne środki lirycznego wyrazu, zgodnie z duchem epoki, w której tworzyli przedstawili obraz gór takim, jakim go widzieli. Dla jednych góry były krainą wędrówek, wytchnienia, miejscem rozmyślań i odnajdywania inspiracji, dla innych groźnym żywiołem, który może doprowadzić do tragedii. Zawsze jednak, dzięki specyfice poetyckiej wrażliwości tworzyli unikalne, barwne, niezwykle plastyczne i przemawiające do czytelnika poetyckie pejzaże. Mimo iż wspomnianych autorów – Tetmajera, Asnyka i Kasprowicza różniła technika pisarska, to krajobraz Tatr, który odnajdujemy w poezjach jest zbliżony, ponieważ góry zawsze niosą z sobą tajemnicę, potrafią zachwycać, skłaniając do refleksji o życiu, przemijaniu i Bogu.

strona:    1    2    3    4    5  





Motyw gór w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Góry funkcjonują w sztuce na różne sposoby w zależności od dominujących prądów epoki i funkcji jaką spełniają w konkretnym dziele. Pozwalają człowiekowi pełniej poznać i zrozumieć siebie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca osobista, oddająca zafascynowanie autora Tatrami. Nietuzinkowe literackie wybory. Dojrzały i przemyślany pomysł zrealizowania tematu.

Fascynacje tatrzańskie w młodopolskiej literaturze i malarstwie

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze i malarstwie polskim szczególną rolę odgrywają Tatry.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, w pełni ukazuje obecność Tatr w literaturze młodopolskiej.

Tatry jako inspiracja twórczości literackiej i malarskiej. Dokonaj analizy porównawczej wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Inspiracje tatrzańskie w literaturze i malarstwie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logicznie skonstruowana, napisana ze znawstwem poruszanej materii.

Góry jako źródło inspiracji artystycznej. Omów na podstawie wybranych przykładów z różnych epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: Zaprezentowanie motywu gór, który stał się źródłem artystycznej inspiracji dla twórców z różnych epok literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Bogata w przykłady malarskie i literackie prezentacja wzbogacona o prezentację multimedialną.

Sposób wykorzystania motywu gór w twórczości poetyckiej różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Jednym z podstawowych tematów poezji jest natura. Pośród utworów jej poświęconych znaczącą rolę odgrywa motyw gór.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ambitna, zawierająca wnikliwą, nietuzinkową analizę omawianych liryk. Bogaty język. Można zastanowić się nad szerszą prezentacją wniosków.

Fascynacje górami w sztuce. Omów zjawisko na wybranych przykładach z literatury, filmu, malarstwa

Ocena:
18/20
Teza: Góry fascynują ludzi od zawsze, dlatego w literaturze i sztuce często pojawiają się jako stały symbol i archetyp. Artyści różnych epok ulegli fascynacji tymi monumentalnymi pomnikami przyrody - w twórczości symbolizują one to co stałe i niew

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, ukazując motyw gór wykorzystany przez twórców rożnych dziedzin sztuki. Język poprawny, bibliografia i materiały dodatkowe ciekawe. Można poszerzyć literaturę przedmiotu.

Sposób kreacji gór w utworach literackich różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Góry w znaczeniu symbolicznym. Odwołują się do nich przede wszystkim poeci różnych epok, wykorzystując, w zależności od swej wrażliwości oraz funkcji, jaką ma pełnić utwór. Góry wciąż pozostają uniwersalnym i ponadczasowym motywem liter

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, przejrzysta, skupiona wokół odpowiednio dobranych i zanalizowanych utworów, choć niewyróżniająca się. Trafne cytaty.

Oblicza polskich gór w malarstwie i literaturze. Omów funkcje i sposoby przedstawiania pejzażu górskiego w wybranych dziełach

Ocena:
18/20
Teza: Pejzaż może pełnić wiele funkcji w utworze, m.in. przedstawiać rzeczywistość, stanowić element konstrukcji utworu, stanowić symbol będący punktem wyjścia do dalszych rozważań lub też stanowić źródło doznań estetycznych. Do jego funkcji

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w bardzo wiele przykładów, choć ich analiza jest powierzchowna.

Zamiłowanie do Tatr i górali na podstawie Młodej Polski

Ocena:
18/20
Teza: Proces odkrywania Tatr dla kultury polskiej był złożony, wielotorowy i obejmujący różne aspekty.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, świadczy o samodzielnym myśleniu. Poszczególne przykłady omówione nieco powierzchownie.