Konszachty z nieczystymi siłami. Omów na wybranych tekstach kultury
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szatana, diabła


Konszachty z nieczystymi siłami. Omów na wybranych tekstach kultury

Świat ludzki od początku podzielony jest między dwie siły – zła i dobra. Przypomina nam o tym już Biblia opisując grzech pierwszych ludzi i ich wygnanie z raju. Posiadający wolną wolą człowiek jest zawieszony pomiędzy tymi wartościami. Tylko od niego zależy w która stronę się przychyli. Chociaż, jak twierdzą filozofowie, człowiek z natury jest dobry, to jednak nie potrafi ustrzec się czynienia zła, popełniania niegodziwych uczynków, szkodzenia innym. Nie dziwi też fakt, ze nawet najmędrsi zwracali się w stronę sił nieczystych by zglebić tajemnice świata, inni pragnęli osiągnąć własne korzyści lub pomóc ukochanej osobie. Szatan to przecież symbol inteligencji i nieznanych mocy. Inni dla własnej korzyści wchodzili w układ z diabłami i tylko dzięki roztropności uniknęli utraty swej duszy. Literatura uczy nas także, że zło musi istnieć by istniało dobro. Zasada ta leży u podstaw wielu filozofii i światopoglądów. Okazuje się, że czasem poprzez zło można czynić dobro. W swojej pracy ukażę kilka wizerunków porozumienia pomiędzy człowiekiem, a istotą z natury złą i nieczystą.

Postać Fausta symbolizuje przede wszystkim bunt przeciw Bogu i zawarcie paktu z diabłem, który oznaczał rezygnację z życia wiecznego na rzecz szczęścia na ziemi. Słynny doktor pragnął także nieograniczonej mądrości, sławy i nieśmiertelności, a także wiecznej młodości. Ukształtowanie mitu faustycznego zawdzięczamy Johannowi Wolfgangowi Goethemu i tragedii „Faust”. To do jego wersji losów czarnoksiężnika będą się odwoływać twórcy wracający do tego tematu. Faust w swoich rozmyślaniach przedstawia siebie jako wybitnego naukowca, który skończył cztery fakultety, ale nadal nie jest zadowolony z tego, co osiągnął. Jego życie obrazuje kwestia wypowiedziana w prologu przez Pana: „Błądzi człowiek, póki dąży.” Ale to ciągłe dążenie nie zaspokajają go. Spełnienia szuka nawet w magii, jednak i to mu nie wystarcza, jest zrezygnowany do tego stopnia, że chce popełnić samobójstwo. Ale poczucie beznadziei jest słabsze niż ciągła wola parcia na przód. Uosabia postawę aktywną. Jest przedstawicielem ludzkości i udowadnia, że człowiek jako jedyne stworzenie na ziemi nie potrafi stać w miejscu, musi się rozwijać i w ten sposób osiąga pełnię humanizmu.

Doktor nie wie jednak, co może być dla niego szczęściem i dlatego kontrakt z diabłem jest bardzo ogólny. Mefistofeles chcąc wzbudzić zaufanie w Fauście, posługuje się manipulacją. Przybiera postać ludzką mówiąc o sobie: „Jam tej siły cząstką drobną, co zawsze złego chce i zawsze sprawia dobro”. W efekcie mimo początkowych wątpliwości Faust zawiera z nim pakt podpisując się własną krwią. Jego warunki Mefistofeles formułuje tak:
„Dobrze więc: ja tu wykonywać będę
Każdy Twój rozkaz, każdy kaprys nawet;
Gdy tam się znajdziem, ty na mą komendę
Oddać mi musisz tożsamo wet za wet.”
Pokazuje to niezdecydowanie bohatera, ale jest jego wygraną, ponieważ Mefistofeles albo przez wieczność będzie przemierzał świat z naukowcem, albo dostanie jego szczęśliwą duszę.

Faust jest niekonsekwentny, przed zawarciem paktu przyznaje, że zatracił się w wiedzy po to, by uszczęśliwić ludzkość. W momencie spotkania z diabłem zapomina o tym, odzywa się w nim głos nieszczęśliwego człowieka, który czuje, że zmarnował swoje życie. Pragnie także nieograniczonej wiedzy. W poszukiwaniach nie ma dla niego żadnych świętości, bez wahania zapisuje: „czyn był na początku!”, co jest bluźnierstwem wobec biblijnego „Na początku było słowo”. Uważa się za wyższego od innych ludzi, jest na tyle dumny, że do Ducha Ziemi mówi: „Jam jest równy Tobie!”. To właśnie jego wyjątkowość stała się przyczyną odejścia od Boga. Pragnął ciągle więcej, chciał przekraczać ludzkie możliwości, a to jest zuchwałość wobec boskiego planu człowieka i jego miejsca na ziemi. W sięgnięciu po więcej mogły mu pomóc tylko siły nieczyste, ponieważ Bóg nie stworzył człowieka do posiadania pełni wiedzy i poznania. Nawet diabeł go nie potępia:
„Los dał mu ducha takiego,
który niepohamowanie
coraz to wyżej się wzbija ,
którego chyże zdążanie
ziemskie uciechy pomija”.
Z czasem doktor uświadamia sobie, że sensem życia człowieka nie jest pogoń za własnymi, egoistycznymi pragnieniami lecz aktywny czyn i działanie na korzyść ludzkości. Dopiero wówczas może osiągnąć pełnię szczęścia. Faust postanawia więc stworzyć idealne państwo, które buduje za pomocą diabła na ziemiach wydartych morzu. Ta praca, twórcze tworzenie dla innych, wprawia mędrca w stan euforii. Pragnie zatrzymać czas, wypowiadając słowa, na które od lat czekał Mefistofeles.

Postać Fausta pojawia się w malarstwie, a konkretnie w obrazie Eugene Delacroix „Mefistofeles i Faust”. Na obrazie widzimy postać Mefistofelesa, potężnego, zdrowego, dobrze zbudowanego mężczyzny, odzianego w bogate szaty. Kolor ubioru postaci pokrywa się z jego tożsamością. Ma na głowie purpurową czapkę: barwa ta oznacza energię, zapał, odwagę, potęgę, władzę czy też radość. Po prawej stronie jest umieszczona długa czerwona kotara, ten kolor to również barwa magii, upiorów. Mefistofeles ma w ręku miecz, symbolizujący los, wolność, przysięgę, siłę, ale jednocześnie śmierć i strach. Te znaki w pełni oddają atmosferę danej sceny, ponieważ Faust obawiał się śmierci, chciał wolności i eliksiru życia, ale jednocześnie czuł strach i lęk. Oprócz tego możemy zauważyć czaszkę, znajdującą się ponad głowami postaci; przypomina ona o śmierci, upływającym czasie, niebezpieczeństwie oraz marności i krótkotrwałości życia ludzkiego, czyli wszystko to czego obawiał się Faust. Postawiony obok Mefistofelesa globus oznacza edukację, wiedzę zdobytą przez Fausta oraz może być to odniesienie do rozkoszy zmysłowych czy też ziemskich pragnień. Ponadto z lewej strony obrazu widzimy lustro, czyli świat, życie, przeznaczenie, ale również próżność. Faust okazał ową próżność wdając się w konszachty
z diabłem.

Faust zainteresował szczególnie kompozytorów przede wszystkim romantycznych: Berlioza, Schumanna, Liszta, Mahlera oraz twórców operowych: Gounoda, Boito i Busoniego. Żaden utwór nie zyskał jednak takiej popularności jak dzieło Gounoda oparte na pierwszej części dramatu Goethego i skomponowane dla Teatru Lirycznego w Paryżu w 1859 roku. Po mistrzowsku opracowane partie wokalne, zwłaszcza zaś „Pieśń o złotym cielcu” Mefista czy aria Małgorzaty „z klejnotami”, znakomita instrumentacja sprawiły, że dzieło to należy do najczęściej wystawianych oper większości teatrów muzycznych. Utwór przedstawia sędziwego doktora Fausta, który zaczyna wątpić w sens swoich dotychczasowych badań. W chwili ostatecznej rozpaczy Faust wzywa szatana. Zjawia się wysłannik piekieł - Mefistofeles. Ofiarowuje Faustowi bogactwo, sławę i potęgę. Faust jednak pragnie tylko - młodości. Szatan przystaje, lecz w zamian żąda duszy Fausta po jego śmierci. Gdy mędrzec waha się, Mefisto ukazuje mu wizję pięknej Małgorzaty. Faust, oczarowany, zgadza się na warunki Mefista i podpisuje podsunięty cyrograf. Aby odnaleźć radość życia, gotów jest oddać duszę diabłu.

Legendarny niemiecki doktor Faust stał się prototypem polskiego Mistrza Twardowskiego. Parafrazy legendy o szlachcicu dwukrotnie zaprzedającym się diabłu dokonał Adam Mickiewicz w balladzie „Pani Twardowska”. Szatan Mefistofeles, który przybywa do karczmy Rzym, ma wszystkie cechy zgodne z ludowymi wyobrażeniami: „nos jak haczyk, kurzą nogę i krogulcze ma paznokcie”. Pojawia się znienacka, nie budzi swoim wyglądem przerażenia, bo nie ma cech demonicznych. Jest postacią komiczną, gdyż ucieka na widok pani Twardowskiej. Mimo, iż wykazał się inteligencją zwabiając Twardowskiego do „Rzymu”, który jakkolwiek będąc tylko karczmą, nazwą spełniał wymagania umowy, ostatecznie ucieka z niej ośmieszony. Przykład ten pokazuje nam, że przyczyna wszelkiego zła może stać się obiektem żartów.

„Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro” - to słowa zaczerpnięte z omówionego „Fausta” Goethego i zarazem motto powieści Michaiła Bułhakowa „Mistrz i Małgorzata” . W Fauście te słowa charakteryzują Mefistofelesa, a w dziele Bułhakowa, jednego z głównych bohaterów jakim jest Woland. Przedstawiony został jako realistyczny profesor który przyjechał do Moskwy. Wbrew powszechnym wyobrażeniom, Bułhakow przedstawił szatana jako postać zdolną do człowieczych uczuć, takich jak chęć pomocy i zrozumienie. Szatan utożsamiany powszechnie z niszczycielską siłą i złymi zamiarami, tutaj zdaje się być bardziej ludzki niż sam człowiek. Świadczy o tym pomoc jaskiej udzielił tytułowej bohaterce powieści – Małgorzacie. Uczucie jakim darzą się mistrz i Małgorzata jest nacechowane tęsknotą, oczekiwaniem, ale również smutkiem. Kiedy mistrz traci wiarę w swe zdolności pisarskie, postanawia spalić swoje dzieło, historię o Poncjuszu Piłacie, środkową część powieści w ostatniej chwili ratuje ukochana. Z powodu męża Małgorzaty, zakochani muszą przerwać swe spotkania. W tym czasie również Mistrz zostaje usunięty ze swego mieszkania. Ostatecznie trafia do szpitala dla psychicznie chorych. W czasie dwuletniego pobytu, podejrzewa, że Małgorzata dawno o nim zapomniała. Ta jednak, zawierając pakt z diabłem - Wolandem, ratuje obiekt swoich uczuć. Zostaje wiedźmą i królową na balu, zorganizowanym przez Wolanda i jego świtę. W zamian za to szatan, zamiast być twórcą zła, staje po stronie dobra, dając Mistrzowi i Małgorzacie szansę na bycie razem po śmierci. Zabiera zakochanych do innego wymiaru, by mogli cieszyć się wspólnym szczęściem. Bułhakow udowadnia także, że dobro nie może istnieć bez zła. Gdy dochodzi do spotkania reprezentantów dwóch głównych sił kierujących światem: diabelskich – Wolanda – i boskich – Mateusza Lewity szatan mówi z iście diabelską logiką: „Na co by się zdało Twoje dobro, gdyby nie było zła”.

Jak widać siły nieczyste często ingerowały w życie bohaterów literackich. W przedstawionych utworach zazwyczaj to człowiek wychodził obronna ręką ze spotkania ze Złym. Niektórym, jak panu Twardowskiemu udawało się to dzięki sprytowi, innym dzięki ostatecznemu zwycięstwu dobra w duszy. Jak widać nie można uciec od błędów i popełniania grzechów. Należy to do ludzkiej natury. Z drugiej strony nadmierna ciekawość, pragnienie poznania wszelkich tajemnic świat może doprowadzić do odwrócenia się od Boga. Literatura i sztuka przedstawia w różny sposób kontakty człowieka z nadprzyrodzonymi, przeklętymi mocami. Czasem ukazane są w sposób żartobliwy, jednak są głosem w dyskusji o człowieku i jego dwoistej naturze.

strona:    1    2    3    4  





Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Konszachty z nieczystymi siłami. Omów na wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze i sztuce odnajdujemy różnorodne wizerunki porozumienia pomiędzy człowiekiem, a istotą z natury złą i nieczystą.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Wyróżnia sie bogata bibliografia i poprawny styl wypowiedzi.

Porównaj różne wcielenia diabła w literaturze i omów ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze odnaleźć możemy wiele rozmaitych wcieleń diabła, które pełnia w utworach określona funkcję.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawnie realizuje temat. Zawiera przejrzysta bibliografię; napisana jest płynnym językiem.

Motyw szatana w literaturze dawnej i współczesnej. Omów temat, porównaj sposoby kreacji na podstawie kilku utworów

Ocena:
20/20
Teza: Czy wizerunek szatana w literaturze dawnej i współczesnej tak naprawdę bardzo się różni?

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, odwołuje się do ciekawych utworów. Widać dojrzałość autora i łatwość w poruszaniu się w literaturze. Poprawny plan i bibliografia.

Literackie, malarskie i filmowe wizje piekła. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Odmienność kreacji wizerunków piekła w różnych rodzajach sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Bogata literatura i konkretny plan pracy zasługują na uznanie.

Odwołując się do wybranych przykładów, zaprezentuj różne sposoby realizacji motywu szatana w literaturze, sztuce i filmie

Ocena:
20/20
Teza: Motyw szatana w literaturze, sztuce i filmie odnajduje różne sposoby realizacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, ukazuje różnorodne kreacje pana ciemności.

Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe przedstawienie dwóch nieziemskich krain. Szczegółowe i trafne opisy.

Różne pojęcia motywu zła w literaturze, filmie i sztuce. Omów zagadnienie odwołując się do wybranych przykładów.

Ocena:
20/20
Teza: Artyści ukazują zło na wiele sposobów, ale zazwyczaj w opozycji do dobra, przypominając o wolnej woli człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różne oblicza zła w literaturze, sztuce i filmie. Przedstawia zło jako motyw diabła, jako kreację, sztukę (podnieta) oraz jako narzędzie totalitaryzmu. Bogata prezentacja multimedialna.

Motyw kuszenia w literaturze i sztuce. Przedstaw na przykładzie wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodne realizacje motywu kuszenia w literaturze oraz sztuce.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Diabeł i jego funkcje w literaturze i sztuce. Przedstaw motyw na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie różnych ujęć postaci diabła i jego funkcji w literaturze i sztuce na przestrzeni epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bogata w przykłady z literatury, sztuki i filmu. Poprawna analiza zgromadzonego materiału.

Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Od lęku do oswojenia – tak zmieniło się nastawienie ludzkości do raju i piekła.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa prezentacja. Na podkreślenie zasługują własne wnioski.

Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku

Ocena:
19/20
Teza: Diabeł był inspiracją w wielu istotnych i wartościowych dziełach kultury, mimo iż zazwyczaj kojarzy się z mocami zła, w oczach artystów pełnił różnorodne funkcje i przybierał rozmaite wcielenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, wnikliwe przedstawienie różnych funkcji szatana w literaturze XIX i XX wieku. Bogata literatura przedmiotowa.

Scharakteryzuj motyw szatana w literaturze, analizując wybrane dzieła literackie różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Wizerunek szatana na przestrzeni wieków często się zmieniał. W zależności od czasu i okoliczności kulturalnych szatan objawiał swoje rozmaite oblicza.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo oryginalna, przemyślana i dojrzała praca. Ciekawe wnioski i tok argumentacji.

Motyw diabła i demona w literaturze polskiej i obcej. Omów ich funkcje na podstawie wybranych przykładów.

Ocena:
19/20
Teza: Nikt do końca nie zna natury diabła, dlatego w literaturze powstawało wiele jego odmiennych wizerunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Różne wcielenia diabła w literaturze

Ocena:
19/20
Teza: Postać diabła była i jest natchnieniem dla rzeszy pisarzy, którzy przedstawiają go w swych utworach w różnoraki sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wszelkie niezbędne informacje, pokazuje różnorodność szatańskich postaci w różnych epokach

Motyw szatana i jego różnorodne przedstawienia w różnych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Postać szatana ewoluowała, gdyż zwiększał się zakres funkcji pełnionych przez tę postać w tekstach kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w bardzo przejrzysty sposób realizuje temat. Odwołuje się do bardzo różnorodnych tekstów kultury (m.in. książka, malarstwo, rzeźba, film).

Podobieństwa i różnice w sposobach kreacji szatana w wybranych dziełach literackich i sztukach plastycznych

Ocena:
18/20
Teza: Znana już z biblii postać szatana przez kolejne epoki ewoluowała, pełniąc w wybranych utworach różne funkcje, by dziś stać się jedną z ikon popkultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, prowadząca do trafnych wniosków. Interesujące malarskie wizerunki szatana. Można popracować nad językiem wypowiedzi.

Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych

Ocena:
17/20
Teza: Bez postaci diabła nie mielibyśmy wielu arcydzieł polskiej i światowej literatury i sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje przedstawioną tezę. Klasyczna literatura podmiotu, bogate opisy dzieł malarskich.

Piekło i jego mieszkańcy w literaturze i sztuce

Ocena:
17/20
Teza: Piekło i postać szatana związane są z kulturą ludzką od powstania Biblii. Autorzy w różny sposób wykorzystywali te motywy uatrakcyjniając swoje dzieła.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca odnosi się do literackich i malarskich przykładów wykorzystania motywu piekła i szatana. Trafnie postawiona teza i skonstruowane wnioski.