Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw vanitas


Geneza i funkcja motywu marności w utworach średniowiecznych i barokowych. Przedstaw na wybranych przykładach

Temat mojej prezentacji obejmuje te dzieła literackie, w których pojawia się motyw marności. Motyw ów jest obecny w twórczości wszystkich epok kulturowych, choć w jednych jest bardziej popularny niż w innych. Pojawia się w umysłach twórców i widoczny jest w dziełach, bez względu na czas, w jakim żyją ich autorzy. Dlaczego tak się dzieje? Bo motyw ów implikuje kwestie przemijania, nieustającego podążania ku skończeniu, czyli zespół zagadnień niepokojących człowieka od zarania dziejów.

„Vanitas vanitatum”, czyli „marność nad marnościami i wszystko marność” to poczucie kruchości życia wobec wielkości świata, również wskazanie, że koniec człowieka jest nieunikniony.
Słowa „vanitas vanitatum” pochodzą z pierwszych zdań biblijnej Księgi Koheleta czyli Eklezjastesa. Jest to jedna z ksiąg tworzących kanon Starego Testamentu. Posiada formę traktatu filozoficznego, w którym autor porusza kwestie egzystencjalne nurtujące ludzkość od jej zarania, a mianowicie pyta o sens istnienia oraz o to, jak być szczęśliwym. Skutkiem rozważań, które jednak nie przynoszą żadnej odpowiedzi, staje się gorzkie stwierdzenie, że wszystko jest marnością. W pełni zawiera się ono w słynnym cytacie: „vanitas vanitatum et omnia vanitas”. Autor księgi twierdzi, że ludzka egzystencja to „gonienie za wiatrem”. Za bezsensowne trzeba uważać wysiłki zmierzające do osiągnięcia trwałego szczęścia. Nie przynoszą go ani bogactwa i słowa, ani nieograniczone używanie rozkoszy, ani mądrość. Ostatecznie spotyka wszystkich ten sam los – śmierć. Motyw marności pojawia się już w „Księdze Rodzaju”, kiedy to Bóg przemawia do Adama i Ewy tymi oto słowy: „Prochem jesteś i w proch się obrócisz”. Słowa te obrazują ulotność egzystencji, która jest we wszechświecie chwilą niezauważalną. Antyczni myśliciele także nie stronili od rozważań na temat przemijania. Heraklit z Efezu, przyrównał całe ziemskie istnienie do rzeki, która nigdy nie stoi w miejscu. Podkreślał fakt przemijania, twierdząc, że nigdy nie można wejść po raz drugi do tej samej rzeki. Słowa tego filozofa sparafrazowała wiele wieków później Wisława Szymborska, pisząc: „Nic dwa razy się nie zdarza i nie zdarzy”.

Średniowiecze było jedną z tych epok, w których motyw marności funkcjonował jako naturalny i powszechny element światopoglądu. Był fundamentalnym składnikiem ówczesnej mentalności. Popularność tego motywu nie była przypadkowa. W okresie licznych wojen, okrutnych starć o nowe ziemie śmierć stała się rzeczą zwyczajną, której żniwo zwiększały również epidemie, niehigieniczny tryb życia oraz słabo rozwinięta medycyna.

Dobrym przykładem popularności motywu vanitas vanitatum w tej epoce jest „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Utwór ten to dialog pomiędzy reprezentantem rodzaju ludzkiego a spersonifikowaną Śmiercią, która została przedstawiona jako nieznający litości kat i kaznodzieja dający wskazówki dotyczące sposobu życia, który pozwoli uniknąć okrucieństwa Śmierci w piekle, gdzie ona panuje. Mędrzec Polikarpus modlił się, by móc ujrzeć śmierć. Pan Bóg spełnił jego życzenie. Przed jego oczami staje kobieta, której czaszkę pokrywa żółtawa skóra, z oczu kapie krew:
„Chuda, blada, żołte lice
Lści się jako miednica;
Upadł ci jej koniec nosa,
Z oczu płynie krwawa rosa;(…)
Nie było warg u jej gęby,
Poziewając skrzyta zęby;
Miece oczy zawracając,
Groźną kosę w ręku mając;”

Już sam obraz ohydnej kobiety ma na celu podkreślenie marności ludzkiego życia. W tym utworze na pierwszym planie znajduje się motyw mocno związany z motywem vanitas. Jest to danse macabre, czyli taniec śmierci. Był on początkowo, zanim zaczął przenikać do literatury i sztuki, widowiskiem prezentowanym na cmentarzach i w kościołach. Rozpoczynał się od kazania na temat przemijania i śmierci. Wszystko kończyło się kazaniem nawołującym do pokuty i cnotliwego życia.

Przykładem oddziaływania motywu marności w owym czasie jest „Skarga umierającego”. Utwór ten, znany z dwóch średniowiecznych przekazów, płockiego i wrocławskiego, jest prawdopodobnie przekładem czeskiej pieśni „O rozdzieleniu duszy z ciałem”. Przekaz płocki zbudowany jest z 22 zwrotek ułożonych w kolejności abecedarnej. Jego tematem są narzekania umierającego człowieka, który wspomina o tym, że czuje się oszukany przez świat, który go zwodził, pociągał swoimi fałszywymi modami, przesłaniającymi mu fakt krótkości ludzkiego życia i potrzebę troski o własne zbawienie. Kresem życia każdej jednostki i jedyną wartościującą instancją staje się w oczach umierającego Bóg, do którego zwraca się on z prośbą o ratunek przed potępieniem za swe pełne grzechu życie, co stanowi motyw znamienny dla tzw. sztuk dobrego umierania (ars bene moriendi). Zawarte w utworze rozważania o pośmiertnych losach człowieka tworzą ponadto pogląd eschatologiczny typowy dla średniowiecza, który oddziaływał na wyobraźnię odpowiednio perspektywą piekła lub nieba.

W „Skardze umierającego” motyw marności występuje obok innych immanentnych dla średniowiecza motywów, takich jak choćby śmierć. Swoista koegzystencja obu tych toposów często wykorzystywana była w ówczesnej literaturze i sztuce, mając swoją emanację również w przedstawieniach typu danse macabre, ukazujących taneczny korowód Śmierci, czy w motywie ubi sunt. Taki stan rzeczy świadczył o tym, jak bardzo motyw marności jest pojemny.

Troskę o ulotność życia ludzkiego, wyrażoną przez Koheleta podzielano także w epoce baroku. Uzasadnieniem popularności, jaką wówczas zdobył motyw vanitas stały się przemiany w umysłowości ludzi tej doby. Człowiek zdał sobie sprawę, że żyje w dynamicznej, zmiennej i pełnej antynomii rzeczywistości, w której nawet jego byt wydawał mu się niepewny. Wobec takiej percepcji życia ludzkiego topos marności był często wykorzystywany przez twórców epoki w celu zaprezentowania kruchości ziemskiego bytu. Nawiązując do średniowiecza, powrócono do przekonania, że wszystko jest zależne od Boga. Ten zwrot ku Bogu i religii przyniósł rozważania o ulotności ziemskiego istnienia. Śmierć jako tajemnica nieuchronności stała się obiektem fascynacji artystów.

W literaturze baroku motyw śmierci i przemijania bardzo dobrze się przyjął. Powstały wówczas utwory o bardzo wymownych tytułach. Na przykład wiersz „Marność” Daniela Naborowskiego, który przedstawia świat, schylający się ku marności, jaką są nietrwałe rzeczy materialne. W wierszu przekonanie o marności wszystkich rzeczy tego świata nie prowadzi podmiotu lirycznego do dramatycznego wniosku o konieczności wyrzeczenia się uroków ziemskiego życia. Naborowski w przeciwieństwie do niektórych poetów metafizycznych stara się odnaleźć równowagę i harmonię między potrzebami duszy i ciała. Życie zostało ofiarowane człowiekowi przez Boga, dlatego każdy powinien z niego korzystać, nie zapominając przy tym o obowiązkach molarnych i perspektywie wieczności. Ziemska egzystencja mimo że przemija może być źródłem radości.

Kolejnym utworem tego samego autora, o równie znamiennym tytule, jest „Krótkość żywota”. Życie w tym wierszu jawi się jako krótka chwila pomiędzy narodzinami i śmiercią. Życie jest ulotne. Czas ciągle się toczy, jak koło. Biegnie szybko wszyscy poddani są jego działaniu. Wrażenie szybkości nadają jednosylabowe rzeczowniki oznaczające zjawiska momentalne (dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt).

Wśród artystów wyrażających niepokój o losy człowieka skazanego na przemijanie znalazł się także poeta wczesnego baroku, Mikołaj Sęp Szarzyński. W jego „Rytmach abo wierszach polskich” w pełni objawia się humanizm barokowy, który przedstawia obraz człowieka uwięzionego w sprzeczności istnienia, rozdzielonego między duszą i ciałem, wiecznością i przemijaniem. W myśl tej ideologii nadzieję na wyzwolenie się z tragicznego położenia stanowi Bóg - jedyna stała wartość w opozycji do zmiennej, iluzorycznej materii.

O związku wierszy Sępa Szarzyńskiego z tematyką wywodzącą się z Księgi Eklezjasty świadczy chociażby „Sonet V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego”. W tekście sonetu mowa jest o miłości jako istocie ludzkiej egzystencji. Nieszczęśliwie jednak dla człowieka uczucie to posiada dwa źródła: ziemskie i boskie. „Z żywiołów utworzone ciało” hołubi piękno doczesne, którego elementy wyliczone są w utworze niby jednym tchem: „złoto, sceptr, sława, rozkosz i stworzone piękne oblicze”. Przeciwwagę dla ciała i jego materialnych potrzeb stanowi natomiast dusza pragnieniem sięgająca ku niebu i wieczności. W wierszu tym Mikołaj Sęp-Szarzyński dowodzi tragicznego rozdwojenia człowieka między miłością do świata i do Boga. Przedstawiając prawdziwe oblicze rzeczy ziemskich, „które i mienić się, i muszą się psować” wskazuje na jedyny właściwy obiekt uczuć: „wieczną i prawą piękność”, jaką jest Bóg.

Uniwersalność motywu marności sprawia, że jego obecność daje się zauważyć we wszystkich epokach kulturowych, przede wszystkim w baroku i średniowieczu. Nie można przecież uciec od egzystencjalnych rozważań na temat kondycji człowieka, nie sposób też nie szukać sensu istnienia i nie sposób uciec od zagadnień dotyczących tajemnicy śmierci. Vanitas vanitatum, jako element społecznej świadomości, trwa w każdym z nas. Każda chwila zdarza się tylko raz. Uświadomienie sobie takiej ulotności, budzi niepokój, który przenikał i przenika do dzieł artystów. Podobnie, jak w przypadku pozostałych treści biblijnych, kulturotwórcza rola wzorca Koheletowego nie ograniczała się jedynie do eksploatowania księgi jako zbioru motywów czy wątków. Z Eklezjastesa czerpano bowiem myśli o charakterze moralno-filozoficzno-religijnym, wykorzystywano go jako aktywny wzór artystyczny, który oddziaływał na pisarzy zarówno w zakresie umiejętności kształtowania składni, jak też wzbogacania stylu poetyckiego. Księga Koheleta charakteryzuje się zatem wielopłaszczyznowością oddziaływania, co wyjaśnia jej popularność wśród artystów na przestrzeni wieków. Twórcy od średniowiecza po współczesność nieprzerwanie nawiązują do myśli Eklezjastesa i motywu vanitas, dając tym samym świadectwo wciąż żywej tradycji biblijnej. Uzasadnieniem niesłabnącej popularności motywu marności jest wreszcie fakt, że Kohelet zawarł w swej księdze treści niezwykle uniwersalne, dotyczące sensu ludzkiego istnienia i dróg poszukiwania szczęścia w życiu, przez co staje się on niezwykle bliski człowiekowi, który nieprzerwanie, odkąd się tylko pojawił na świecie, rozważa podobne, co autor biblijnej księgi, kwestie związane z naturą bytu.

strona:    1    2    3    4    5  





Artystyczne interpretacje motywu vanitas vanitatum w literaturze i sztukach plastycznych. Analizując wybrane dzieła, omów sposoby funkcjonowania motywu

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze wszystkich epok możemy odnaleźć żywe odwołania do biblijnego motywu vanitas. Temat ten stał się szczególnie bliski wszystkim twórcom, którzy zastanawiają się nad sensem ludzkiego istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wzorowa. Dojrzały język wypowiedzi, dogłębna analiza problemu. Brawo! 20 punktów.

Motyw vanitas w Biblii i literaturze późniejszych epok

Ocena:
20/20
Teza: Źródła motywu vanitas możemy odnaleźć w Biblii. Temat ten jest uniwersalny i towarzyszy wszystkim literackim rozważaniom o tajemnicy śmierci

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Bogaty język wypowiedzi, poprawny dobór literatury, ciekawe wnioski.

Geneza i funkcja motywu marności w utworach średniowiecznych i barokowych. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Motyw marności funkcjonuje w tekstach kultury od starożytności po współczesność, w niektórych epokach bywał jednak bardziej popularny niż w innych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i przejrzysta. Dobrze dobrane przykłady, poprawna bibliografia.

Motyw przemijania w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Przemijanie to przede wszystkim ulotność i niestałość egzystencji, a także kruchość oraz marność.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat przedstawiony w konsekwentny sposób. Pokazuje różne odniesienia do przemijania. Bogata bibliografia.

Na podstawie wybranych współczesnych tekstów kultury przedstaw różnorodne ujęcia motywu przemijania

Ocena:
20/20
Teza: Choć zjawisko przemijania jest jedno i dotyczy każdego człowieka można je ukazywać na wiele różnych sposobów.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca oparta na współczesnych tekstach kultury.

Krytyka wad szlacheckich w polskiej literaturze. Rozważ problem na podstawie wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Obok niewątpliwych zalet polska szlachta miała wiele przywar.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, ukazuje wiele wad szlachty. Poprawna kompozycja i plan pracy.