Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Duchy, zjawy i upiory w literaturze romantycznej. Omów funkcje tego motywu na wybranych przykładach

Wiara w funkcjonowanie świata pozazmysłowego istnieje tak długo jak sam człowiek. Istoty nierealne - zjawy, duchy, upiory - towarzyszyły mu od zawsze. Na początku dzięki ich istnieniu człowiek tłumaczył sobie zjawiska niezrozumiałe w otaczającym go świecie. W Europie wiara w istoty nierealne zanikła już w XVIII wieku, ale opowieści o nich mają jeszcze krzepki żywot wszędzie, gdziekolwiek żyją podania ludowe. Zainteresowanie ludzi światem nadprzyrodzonym nie mogło pozostać bez oddźwięku w literaturze, która podatna była na wpływy ludowe. Twórców fascynował świat znacznie wykraczający poza racjonalne myślenie, dlatego też ich dzieła zaczęły wypełniać się duchami, zjawami i upiorami.

Według „Słownika mitów i tradycji” Władysława Kopalińskiego zjawy to istoty nierealne, pochodzące przeważnie z zaświatów, stanowiące czasami element świata rzeczywistego. Duchy określane były na początku jako oddech, tchnienie, czyli właściwość odróżniającą człowieka żywego od nieboszczyka. Upiory natomiast to widma ludzi zmarłych błąkające się po świecie i nawiedzające ludzi. Kojarzone są często z siłami zła. Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich jest spowodowany odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze. Twórcy romantyzmu, którzy na pierwszym miejscu stawiali „czucie i wiarę”, szczególnie często odwoływali się do świata pozazmysłowego. W swych utworach przywoływali często do życia postacie duchów, zjaw i upiorów.

Motywy baśniowe w balladzie Goethego „Król Olch” są z jednej strony wyrazem romantycznej wiary w duchową łączność pomiędzy światem żywych i umarłych, z drugiej, typowego dla tej epoki przekonania o predyspozycjach pewnych osób do tzw. widzenia „oczyma duszy”. Taką szczególną osobą jest właśnie bohater ballady Goethego – dziecko, a konkretnie chore dziecko, czyli jednostka obdarzona wyjątkową głębią uczuć pozwalających na obcowanie siłami nadprzyrodzonymi. Tak jest w przypadku króla olch z ballady Goethego. Utwór pochodzący z okresu „burzy i naporu” uważany jest za programowe dzieło romantyzmu. W epoce tej artyści za pośrednictwem zjawisk nadnaturalnych przedstawiali wszystko to, co dotyczyło sfery uczuciowej. Z tego również powodu w „Królu Olch” przedstawione zostają dwie postawy poznawcze: oświeceniowa i romantyczna. Pierwsza z nich, polega na kierowaniu się rozumem i nieuznawaniu istnienia zjawisk nadprzyrodzonych. Jej przedstawicielem jest ojciec. Natomiast postawa romantyczna, reprezentowana przez synka, charakteryzuje się nastawieniem na odczuwanie sercem. Różnice w postrzeganiu świata doskonale oddaje fragment:
„- Cóż tobie, synku, że w las patrzysz tak?
Tam ojcze, on, król olch, daje znak,
Ma płaszcz, koronę i biały tren.
- To mgła, mój synku, albo sen.”
Ponadto postać króla olch ma jeszcze inne znaczenie. Istota ta uosabia zgodnie z wierzeniami germańskimi śmierć bądź też stanowi jej zapowiedź. Elf przyzywa do siebie chorego malca i roztacza przed nim wizję magicznego świata pełnego szczęścia i wiecznej zabawy z leśnymi córami. Wabi go też pięknymi przedmiotami: „Pójdź chłopcze w las, w ten głuchy las! Wesoło będzie płynąć czas. Przedziwne czary roztoczę w krąg, Złotolitą chustkę dam ci do rąk, a później grozi: Pójdź do mnie mój chłopcze, w głęboki las. Ach strzeż się, bo wołam ostatni już raz!”. Gdy malec jednak nie zwraca na to uwagi, elf grozi, że porwie go siłą. W tym momencie dziecko traci ducha. Tak więc postać fantastyczna wprowadza element dramaturgii. Król Olch pojawia się w momencie, gdy dziecko trawione jest majakami. Poeta wykorzystuje chorobę jako stan pomiędzy jawą i snem, ponieważ gorączka rozmywa widzenie rzeczywiste i wyczula na doznania pozazmysłowe. Wykorzystana zostaje również dziecięca wyobraźnia. Należy pamiętać, że dzieci w romantyzmie najczęściej miały kontakt z magicznym światem.

Innym utworem, który traktuje o zjawach jest „Romantyczność” Adama Mickiewicza. Ballada ta uznana została za wyraz artystycznych i ideowych przekonań samego poety, a także młodego, romantycznego pokolenia. Utwór epatuje wręcz tajemniczością, niesamowitością, a nawet grozą. Ballada bardzo mocno związany jest z ludowymi wierzeniami i fantastyką, stanowi bowiem opowiedzianą pokrótce historię, która ma swe korzenie w podaniach na temat wierzeń prostego, wiejskiego ludu. Dzieło Mickiewicza wyraźnie dzieli się na dwie części. Pierwsza z nich to krótkie opowiadanie o obłąkanej wiejskiej dziewczynie – Karusi, która przed laty straciła ukochanego, natomiast część drugą stanowi polemika narratora ze starcem, czyli klasykiem odrzucającym wszystko, czego nie można naukowo uzasadnić. Karusia po śmierci narzeczonego – Jasia popadła w obłęd. Błąka się teraz wśród ludzi, szukając ukochanego i głęboko wierząc, że zmarły ciągle jest przy niej - wystarczy tylko wyciągnąć rękę, aby go dotknąć. Dziewczyna widzi swego kochanka obok siebie, rozmawia z nim, śmieje się do niego i płacze. Wiara Karusi w to, że Jaś kocha ją nawet po śmierci, że, choć umarł i przestał należeć do ziemskiego świata, to nadal może być z nią, jest niezwykle istotna dla ludowego przekonania o związku między dwoma światami. Pomiędzy poziomem ludzi zmarłych a osób żyjących istnieje łączność, te dwa światy przenikają się, współistnieją. Dlatego właśnie duchy mogą kontaktować się z żywymi – wierzy w to prosta dziewczyna i cały wiejski lud. Poeta podziela tę wiarę, mówiąc: „I ja to słyszę, i ja tak wierzę”.

Obłęd Karusi wywołany niespełnioną miłością jest bardzo ważną cechą literatury romantycznej, ponieważ romantycy uważali obłąkanych ludzi za posiadających szczególną zdolność widzenia tego, co dla zwykłego śmiertelnika było niedostrzegalne. Drugą część ballady zapowiada pojawienie się starca. Wyśmiewa on wiarę prostych ludzi, mówi o wyższości nauki i wiedzy nad urojeniami obłąkanej dziewczyny. Starzec jest symbolem klasyków, którzy do poezji romantycznej odnosili się drwiąco, z widocznym lekceważeniem. Narrator, wyrażający poglądy Mickiewicza podejmuje polemikę ze starcem, przeciwstawiając jego martwym prawdom żywe wierzenia wiejskiego ludu. Kończące utwór wezwanie: „Miej serce i patrzaj w serce!” wyraża poglądy młodego poety, jego sposób widzenia i rozumienia świata.

Duchy są również pełnoprawnymi bohaterami drugiej części dramatu „Dziady”. Akcja utworu koncentruje się wokół obrzędu dziadów, polegającego na przyzywaniu duchów zmarłych, które nie zaznały spokoju po śmierci. Na początku dramatu występuje Upiór, tytułowy bohater ballady, która poprzedza część drugą „Dziadów”. Za życia był on nieszczęśliwym kochankiem, który nie mógł znieść tęsknoty za ukochaną i życia w samotności, zatem popełnił samobójstwo. Jego miłość jest tak głęboka, że każe mu wracać co rok do świata ludzi żywych, aby na nowo przeżywać cierpienia i odbierać sobie życie. To kara, ale jednocześnie sposób, aby miłość ta przetrwała, bowiem Upiór każdego roku odwiedza ukochaną i przypomina o sobie. Jak widać na powyższym przykładzie, dla miłości romantycznej nie ma przeszkód, łączy ona świat zmarłych ze światem żywych.

Zebranym podczas obrzędu dziadów mieszkańcom wsi ukazują się duchy Józia i Rózi. To dzieci, które występują jako uosobienie niewinności i nieświadomości. Przeżyły życie w stanie pierwotnego szczęścia, nie rozumiejąc cierpienia i bólu, chronione przez matkę, otoczone bezgraniczną miłością. Okazuje się, że taki los jest niepełny, a życie puste i bez znaczenia. Wywołane podczas obrzędu dziadów duchy dwojga aniołków (zmarłych dzieci, których matka znajduje się wśród zebranych) proszą mieszkańców wsi o dwa ziarnka gorczycy. Potrzebują ich aby dostać się do nieba, gdyż nie może iść tam nikt:
„Kto nie doznał goryczy ni razu
Ten nie dozna słodyczy w niebie”.
Duchy otrzymują ziarna gorczycy i znikają. Ważny jest jednak metaforyczny sens ich zjawienia się, bowiem symbolizują grzechy lekkie i mają pokazać żyjącym ludziom, że nawet z powodu braku cierpień na ziemi droga do nieba może być zamknięta.

Następnie ukazuje się duch złego pana – należy ono do kategorii duchów najcięższych. Dziedzic popełnił najgorszy z możliwych grzechów: odwrócił się od ludzi, wyzbył się własnych uczuć i emocji. Gnębił swoich poddanych, nie pomógł matce z dzieckiem na ręku, okrutnie obszedł się z chłopem, który kilkoma jabłkami z pańskiego sadu chciał zaspokoić głód. To skrajne przypadki niegodziwego zachowania, a jednocześnie znak wystąpienia przeciwko chrześcijańskim, a także ogólnoludzkim zasadom, których przestrzeganie powinno być oczywiste. Dziedzic z „Dziadów” wyzbył się ludzkich odruchów i dlatego został potępiony. Nie mogą pomóc mu ani zebrani ludzie, ani nawet Bóg, ponieważ dziedzic wyparł się Go, zatracając własne człowieczeństwo.

Kolejną zjawą, która ukazuje się mieszkańcom wsi jest duch Zosi – wyjątkowo pięknej pasterki. Reprezentuje on duchy pośrednie, zapewne dlatego, że po śmierci błąka się między niebem a ziemią. Zosia za życia nie była ani dobra, ani zła. Nie popełniła żadnych ciężkich grzechów, ale i nie spełniła żadnych dobrych uczynków. Była obojętna wobec świata i ludzi –a dla romantyków, którzy cenili wielkie, gorące uczucia, obojętność stanowiła jedną z podstawowych wad. Mickiewicz, jak przystało na piewcę romantycznej miłości, szczególnie podkreśla brak tego uczucia w życiu pasterki. Zosia miała wielbicieli darzących ją szczerą, prostą miłością, ale drwiła z nich. Zmarła w wieku 19 lat, nie zaznawszy rozkoszy i goryczy ziemskiej miłości. Jej największym przewinieniem było doprowadzenie do samobójstwa pasterza.

Na końcu obrzędu dziadów pojawia się Widmo. To jedna z najbardziej tajemniczych postaci dramatu. Zjawia się niespodziewanie i ma wszystkie atrybuty Upiora z poprzedzającej drugą część „Dziadów” ballady. Na jego sercu widać ranę. Widmo wskazuje na nią, patrząc uparcie na jedną z pasterek. Mieszkańcy wsi nie mogą pomóc duchowi, prawdopodobnie jest on samobójcą, gdyż śmiertelna rana stanowi znak nieszczęśliwej miłości. To właśnie miłość przywiodła Widmo na obrzęd dziadów, ma ono bowiem świadomość, iż nie otrzyma pomocy, chce tylko być blisko pasterki (prawdopodobnie jego ukochanej) i patrzyć na nią. Noc Zaduszek stanowi ku temu jedyną okazję. Guślarz nie potrafi zakląć Widma, sprawić aby powróciło w zaświaty, co dowodzi, że siła, która sprowadziła tego ducha do kaplicy przerasta moc przewodnika obrzędu.

W części czwartej dramatu „Dziady” Adama Mickiewicza mamy do czynienia ze wspomnieniem osoby dorosłej o idyllicznej, utraconej krainie dzieciństwa. Był to typowy zabieg literacki we wczesnym romantyzmie, służący odsłonięciu utajonej części osobowości bohatera, ukazaniu jego rozdarcia oraz tęsknoty za utraconym rajem. Główny bohater czwartej części Dziadów to jednocześnie postać z ballady „Upiór”, poprzedzającej część drugą dramatu „Dziady”. Pustelnik – Gustaw przybywa w noc Zaduszek przywołany przez pacierz dzieci za dusze zmarłych. Maluchy intuicyjnie wyczuwają atmosferę śmierci, jaką niesie Pustelnik i wołają z przerażeniem: „...trup, trup!”. Dla nich Gustaw jest obcy, nie rozumieją jego cierpienia, oceniają go na podstawie dziwnego wyglądu i zachowania. Potem okrutnie śmieją się i szydzą z Pustelnika. Zachowują się typowo, jak dzieci, między innymi zadając naiwne pytania, ale też bohatersko stając w obronie taty, gdy wydaje im się, że Gustaw zamierza skrzywdzić. Jednak kiedy Upiór śpiewa piosenkę dzieci wzruszają się, płaczą i obiecują modlitwy za duszę jego ukochanej.

Pustelnik snuje opowieść wyjaśniającą jego śmierć, a dzieci powoli zaczynają rozumieć irracjonalny świat. W „godzinie przestrogi” są one już tylko biernymi obserwatorami i słuchaczami. W ten sposób dzieci stają po stronie Gustawa, przynależąc do grupy przeciwnej mędrcom, przed którymi – jak mówi Pustelnik – natura i człowiek mają swe tajemnice. W drugiej godzinie Upiór przypomina sobie przeszłość, przyjmującą kształt kraju dzieciństwa związanego z otoczeniem Księdza i jego domu. Przypomina sobie siebie żywego, sprzed doświadczeń miłości – klęski. Wspomnienie to jest poprzedzone wzajemnym rozpoznaniem się Księdza (nazywanego przez Gustawa drugim ojcem) i Pustelnika (jego ucznia). Gustaw prowadzi z Księdzem dyskusję na temat racji rozumowych i uczuciowych. Gdy zawodzi argumentacja słowna, stara się przekonać swego niegdysiejszego nauczyciela czynem, przebijając się sztyletem. Upiór jednak nie umiera, co nadal nie przekonuje Księdza do uznania faktu, że na świecie istnieją zjawiska, których rozum nie potrafi ogarnąć.

Podsumowując, widać wyraźnie, że świat istot nadprzyrodzonych odgrywał różną rolę w utworach literackich, a uwarunkowane to było wieloma czynnikami. Sposób ich kreacji zależał od koncepcji twórcy, od tego, co chciał, przez użycie świata paranormalnego pokazać. W epoce romantyzmu pojawienie się postaci nadprzyrodzonych nie było przypadkowe. Stały one na straży sprawiedliwości, przestrzegały, upominały człowieka, dawały wskazówki, jak postępować aby doświadczyć pełni człowieczeństwa na ziemi i zbawienia w niebie.

strona:    1    2    3    4    5  





Duchy, zjawy i upiory w literaturze romantycznej. Omów funkcje tego motywu na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy romantyzmu szczególnie często odwoływali się do pozazmysłowego świata duchów, zjaw i upiorów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w szczegółowo przedstawione przykłady. Przejrzysta konstrukcja, dobrze poprowadzony wątek.

Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Duchy, zjawy, upiory w literaturze. Rozważ ich funkcję, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Różny sposób ukazywania świata istot metafizycznych w utworach literackich jest spowodowany odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawne rozumowanie i przedstawione argumenty.

Zjawy, upiory i wampiry w literaturze. Jaką funkcję w literaturze pełnią tego typu kreacje? Zaprezentuj problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dociekliwość człowieka wykraczająca poza to co fizyczne i namacalne.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabeł, Anioł, Duch - goście z zaświatów w literaturze. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze kreacje sił pozaziemskich w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca umiejętnie realizuje temat. Dobrze dobrane przykłady, przejrzysta kompozycja.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodność wykorzystania zjawisk natchnionych i nadprzyrodzonych w sztuce i literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w klarowny sposób realizuje temat i przedstawia złożoność tematu.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Obraz zaświatów w literaturze. Przedstaw i zinterpretuj na przykładach utworów różnych epok.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie i zaprezentowanie obrazu zaświatów w literaturze, na przykładzie utworów z różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni pokazuje różnorodność różnych ujęć zaświatów w literaturze.

Obecność świata nadprzyrodzonego w romantycznych utworach literackich. Problem omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dzięki czuciu, intuicji i wrażliwości romantyczni twórcy umożliwili nam obcowanie z irracjonalnym, nierzeczywistym światem.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zgrabnie realizuje temat, omawia najważniejsze romantyczne utwory przedstawiające elementy świata nadprzyrodzonego.

Gotyckie wampiry, romantyczne zjawy i upiory we współczesnej kulturze. Omów temat, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Współczesna kultura przesiąknięta jest motywami związanymi z siłami nie z tego świata.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja pełna ciekawych własnych przemyśleń. poprawnie wykorzystane utwory kultury masowej.

Duchy zła jako kreacje w literaturze i tekstach kultury. Zanalizuj motyw obecny w różnorodnych dziełach

Ocena:
20/20
Teza: Istnienie złych duchów było inspiracją wielu dzieł należących do rozmaitych dziedzin sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Świetna, zwięzła prezentacja ukazująca jak motyw ducha wykorzystywany w różnych tekstach kultury.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Zjawy, upiory i wampiry w literaturze i filmie. Omów ich rolę i sposoby przedstawiania.

Ocena:
19/20
Teza: Świat metafizyczny obejmuje więc niezliczone postacie nadprzyrodzone, pełniące określoną rolę w kulturze, w której powstały.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje postacie nadprzyrodzone w literaturze i filmie. Poprawny konspekt, logiczna konstrukcja.

Zjawy, duchy, sny i wizje. Analizując wybrane utwory literackie, omów funkcje, jakie pełnią one w tekstach

Ocena:
19/20
Teza: Zjawy, duchy, sny i wizje pełniły w literaturze bardzo wiele funkcji - w zależności od formy i przekazu treści.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta na powszechnie znanych utworach.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.