Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw przemijania


Motyw przemijania w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych utworach

Przemijanie to nieodłączna część ludzkiego losu. Można je interpretować wielorako. Przede wszystkim jako ulotność i niestałość egzystencji. Cykl od narodzin poprzez młodość dojrzałość, starość do śmierci naznaczony jest piętnem ciągłą przemianą. Fakt ten skłaniał twórców różnych epok do refleksji nad kruchością i marnością życia. Przemijanie dla jednych czyniło życie igraszką, czymś mało wartościowym, zaś inni tym bardziej starali się podkreślić wartość ludzkiego żywota w obliczu rychłej śmierci. Pisali o wartościach, które potrafią być silniejsze niż przerwanie ludzkiego życia lub zwracali się ufnie do Boga, wierząc w zmartwychwstanie po śmierci. W swojej prezentacji przedstawię kilka różnych spojrzeń na zagadnienie przemijania.

Vanitas vanitatum, czyli „marność nad marnościami i wszystko marność” to poczucie kruchości życia wobec wielkości świata, również wskazanie, że koniec człowieka jest nieunikniony.
Słowa „vanitas vanitatum” pochodzą z pierwszych zdań biblijnej Księgi Koheleta czyli Eklezjastesa. Jest to jedna z ksiąg tworzących kanon Starego Testamentu. Posiada formę traktatu filozoficznego, w którym autor porusza kwestie egzystencjalne nurtujące ludzkość od jej zarania, a mianowicie pyta o sens istnienia oraz o to, jak być szczęśliwym. Skutkiem rozważań, które jednak nie przynoszą żadnej odpowiedzi, staje się gorzkie stwierdzenie, że wszystko jest marnością i wszystko przemija. W pełni zawiera się ono w słynnym cytacie: „vanitas vanitatum et omnia vanitas”. Autor księgi twierdzi, że ludzka egzystencja to „gonienie za wiatrem”. Za bezsensowne trzeba uważać wysiłki zmierzające do osiągnięcia trwałego szczęścia. Nie przynoszą go ani bogactwa i słowa, ani nieograniczone używanie rozkoszy, ani mądrość. Ostatecznie spotyka wszystkich ten sam los – śmierć. Motyw przemijania pojawia się już w „Księdze Rodzaju”, kiedy to Bóg przemawia do Adama i Ewy tymi oto słowy: „Prochem jesteś i w proch się obrócisz”. Słowa te obrazują ulotność egzystencji, która jest we wszechświecie chwilą niezauważalną. Antyczni myśliciele także nie stronili od rozważań na temat przemijania. Heraklit z Efezu, przyrównał całe ziemskie istnienie do rzeki, która nigdy nie stoi w miejscu. Podkreślał fakt przemijania, twierdząc, że nigdy nie można wejść po raz drugi do tej samej rzeki. Słowa tego filozofa sparafrazowała wiele wieków później Wisława Szymborska, pisząc: „Nic dwa razy się nie zdarza i nie zdarzy”.

W „Wielkim testamencie” Villona kilkakrotnie zostaje przywołany topos ubi sunt – z łac. „gdzież są”. Najsłynniejszą jego realizacją jest w powtarzającym się piękny refren: „Ach, gdzie są niegdysieysze śniegi”. Najdobitniej motyw przemijania i niemożności przywrócenia dawnych lat zaakcentowany został w „Balladzie o paniach minionego czasu”. Utwór wielokrotnie wspomina o tym, że każdego czeka śmierć, wobec której wszyscy są równi. Villon, nawiązując do tematu przemijania wspomina swoje kochanki. Nie opisuje wielkiej miłości, przede wszystkim cielesne i ulotne uczucia. Najważniejsza jest dla niego chwilowa, autentyczna rozkosz. W związku z ulotnością ludzkiego życia Villon radzi używać pełni młodości, cieszyć się życiem i miłością, bo starość, która niesie ze sobą chorobę i szpetotę, wyklucza człowieka z uczestnictwa w tej sferze życia.

W epoce renesansu, znacznie mniej mówiono o śmierci i przemijaniu. Spowodowane było to nowym światopoglądem nawiązującym do antyku. Dominującą stała się myśl humanistyczna. Większość myślicieli była pochłonięta przez antropocentryczne idee odrodzenia. Jednak nie wszyscy całkowicie ulegli nowym nurtom. Człowiek i w tej epoce starał się zgłębić istotę, sens życia i niekiedy poddawał się poczuciu marności. Warto tu wspomnieć fraszkę „O żywocie ludzkim” Jana Kochanowskiego. Utwór ten jest jakby chwilą zadumy nad ludzkim losem, nad niepewnością, ulotnością i przemijaniem ziemskich wartości. Dobra takie jak pieniądze, sława, uroda nic nie znaczą. To bezwartościowa materia, do której człowiek nie powinien się przyzwyczajać. Autor życie ludzkie przyrównał do polnej trawy, która zawsze usycha z przyjściem jesieni. Czas płynie, nie zwracając uwagi na ludzkie istnienie. W świetle tych założeń Kochanowski mówi o losie człowieka: „Wszystko to minie jako polna trawa”.

Kolejnym utworem związanym z przemijaniem jest „Krótkość żywota” Naborowskiego . Życie w tym wierszu jawi się jako krótka chwila pomiędzy narodzinami i śmiercią. Autor podkreśla, że życie jest ulotne. Czas ciągle się toczy, jak koło. Biegnie szybko, a wszyscy poddani są jego działaniu. Wrażenie szybkości nadają jednosylabowe rzeczowniki oznaczające zjawiska momentalne (dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt). Podmiot liryczny w wierszu przyjmuje postawę nauczyciela, który bezpośrednio zwraca się do adresata, którym jest każdy człowiek. Bo też prawa przemijania, które są tu opisywane, obejmują każda istotę ludzką:
„Był przodek, byłeś ty sam, potomek się rodzi.
Krótka rozprawa: jutro, coś dziś jest, nie będziesz,
A żeś był, nieboszczyka imienia nabędziesz;”
Podmiot liryczny przypomina, że każdego czeka ten sam koniec. Z kolei w wersie: „Słońce więcej nie wschodzi to, które raz minie,” odnajdujemy echa filozofii Heraklita i jego słynnej wypowiedzi, o tym, że nie można dwukrotnie wejść do tej samej rzeki.

Wśród artystów wyrażających niepokój o losy człowieka skazanego na przemijanie znalazł się także poeta wczesnego baroku, Mikołaj Sęp Szarzyński. W jego „Rytmach abo wierszach polskich” w pełni objawia się humanizm barokowy, który przedstawia obraz człowieka uwięzionego w sprzeczności istnienia, rozdzielonego między duszą i ciałem, wiecznością i przemijaniem. W myśl tej ideologii nadzieję na wyzwolenie się z tragicznego położenia stanowi Bóg - jedyna stała wartość w opozycji do zmiennej, iluzorycznej materii.

O związku wierszy Sępa Szarzyńskiego z tematyką wywodzącą się z Księgi Eklezjasty świadczy chociażby „Sonet V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego”. W tekście sonetu mowa jest o miłości jako istocie ludzkiej egzystencji. Nieszczęśliwie jednak dla człowieka uczucie to posiada dwa źródła: ziemskie i boskie. „Z żywiołów utworzone ciało” hołubi piękno doczesne, którego elementy wyliczone są w utworze niby jednym tchem: „złoto, sceptr, sława, rozkosz i stworzone piękne oblicze”. Przeciwwagę dla ciała i jego materialnych potrzeb stanowi natomiast dusza pragnieniem sięgająca ku niebu i wieczności. W wierszu tym Mikołaj Sęp-Szarzyński dowodzi tragicznego rozdwojenia człowieka między miłością do świata i do Boga. Przedstawiając prawdziwe oblicze rzeczy ziemskich, „które i mienić się, i muszą się psować” wskazuje na jedyny właściwy obiekt uczuć: „wieczną i prawą piękność”, jaką jest Bóg.

Refleksje o przemijaniu snuje także autor dramatu Williama Szekspira – Hamlet. Kiedy ogląda na cmentarzu czaszkę Jorika, królewskiego błazna, snuje refleksję na temat przemijania i śmierci. Zmarłego wspomina: „był to człowiek niewyczerpany w żartach, niezrównanej fantazji, mało tysiąc razy piastował mię na ręku, a teraz — jakże mię jego widok odraża i aż w gardle ściska! Tu wisiały owe wargi, które nie wiem jak często całowałem. Gdzież są teraz twoje drwinki, twoje wyskoki, twoje śpiewki, twoje koncepty, przy których cały stół trząsł się od śmiechu?” Świadczy to o tym, że po śmierci po człowieku nie zostaje nic prócz wspomnień żyjących. Hamletowi trudno uwierzyć w to, że nawet po wybitnych jednostkach, takich jak na przykład Aleksander Macedoński, pozostają szczątki kości i garść popiołu. Scena ta jest potwierdzeniem i dopełnieniem wcześniej wypowiedzianych przez bohatera słów: „Wszyscy tuczymy się na pokarm dla robactwa. Tłusty król i chudy żebrak to tylko odmiana tej samej potrawy”.

W utworze Charlesa Baudelaire’a pochodzącego z tomu „Kwiaty zła” pt. „Padlina” autor nawiązuje do przemijania i marności ludzkiego życia. Piękno i młodość kontrastuje z widokiem śmierci, zgnilizny i rozkładu. Autor to opis romantycznego spaceru. Jednak jego piękno przerywa makabryczne odkrycie – martwego kobiecego ciała, którego opis jest odrażający. Podmiot liryczny ukazuje tytułową padlinę, na której wnętrznościach żeruje robactwo, zwabione smrodem pochodzącym z rozkładu. Zaprezentowanie tej drastycznej sceny ma na celu uświadomienie adresatce wypowiedzi, jak znikome znaczenie niesie z sobą piękno wobec wszechmocnej śmierci. Najbardziej wymowne są słowa:
„A jednak będziesz do tej ohydy ponurej
I ty podobna i pełna zarazy,
O gwiazdo oczu moich, słońce mej natury,
Kochanie moje, Aniele bez zmazy!.”
Słowa te świadczą o nieuchronności śmierci i przemijania. Każdego z czasem czeka starość i rozkład. Nawet najpiękniejszych. Ratunku autor szuka dla siebie w miłości.

Polska noblistka – Wisława Szymborska – również odwołuje się do motywu przemijania. Już pierwsze słowa wiersza „Nic dwa razy się nie zdarza i nie zdarzy” sugerują, że będzie on poświęcony ulotności ludzkiego życia. Wiersz opisuje ponadczasową prawdę, iż przemijanie dotyczy każdego z nas – nikt nie może od niego uciec. Nie oznacza to jednak, że mamy się martwić, bo choć z upływem czasu przemija radość i szczęście, to także mija i zła godzina:
„Czemu ty się, zła godzino,
z niepotrzebnym mieszasz lękiem?
Jesteś - a więc musisz minąć.
Miniesz - a więc to jest piękne”.
Autorka sugeruje, że trzeba się cieszyć każdą chwila właśnie dlatego, że jest tak ulotna, należy zaakceptować, iż „żaden dzień się nie powtórzy”, przeżyć go jak najpełniej. Pełnię egzystencji poetka widzi między innymi w miłości i poszukiwaniu zgody pomiędzy ludźmi.

Tak różnorodne ujęcia motywu przemijania dowodzą, że jest on częścią odwiecznych pytań dotyczących życia i śmierci. Obok zagadnień egzystencjalnych nie mogli przejść obojętnie ani antyczni twórcy, ani przedstawiciele późniejszych epok. Każdy szukał odpowiedzi na pytanie jak rozumieć sens przemijania i czy można się od ulotności chwili wyzwolić. Autorzy sugerują, że nie jest możliwe zatrzymanie pędu życia i powstrzymanie odwiecznego cyklu. Jedynego ratunku przed kruchością i nietrwałością żywota doszukują się w miłości lub Bogu.

strona:    1    2    3    4  





Artystyczne interpretacje motywu vanitas vanitatum w literaturze i sztukach plastycznych. Analizując wybrane dzieła, omów sposoby funkcjonowania motywu

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze wszystkich epok możemy odnaleźć żywe odwołania do biblijnego motywu vanitas. Temat ten stał się szczególnie bliski wszystkim twórcom, którzy zastanawiają się nad sensem ludzkiego istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wzorowa. Dojrzały język wypowiedzi, dogłębna analiza problemu. Brawo! 20 punktów.

Motyw vanitas w Biblii i literaturze późniejszych epok

Ocena:
20/20
Teza: Źródła motywu vanitas możemy odnaleźć w Biblii. Temat ten jest uniwersalny i towarzyszy wszystkim literackim rozważaniom o tajemnicy śmierci

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Bogaty język wypowiedzi, poprawny dobór literatury, ciekawe wnioski.

Geneza i funkcja motywu marności w utworach średniowiecznych i barokowych. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Motyw marności funkcjonuje w tekstach kultury od starożytności po współczesność, w niektórych epokach bywał jednak bardziej popularny niż w innych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i przejrzysta. Dobrze dobrane przykłady, poprawna bibliografia.

Motyw przemijania w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Przemijanie to przede wszystkim ulotność i niestałość egzystencji, a także kruchość oraz marność.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat przedstawiony w konsekwentny sposób. Pokazuje różne odniesienia do przemijania. Bogata bibliografia.

Symbolika grobów i mogił w literaturze. Przedstaw odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Miejsce pochówku może symbolizować miłość silniejszą niż śmierć, tragiczną historię bohaterów lub tajemnicę.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompleksowo realizuje temat. Kolejne utwory prezentują różnorodną symbolikę. Logiczna kompozycja, poprawna bibliografia i plan prezentacji.

Motyw mogiły w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Motyw mogiły wykozystywany był najczęściej do snucia refleksji o przemijaniu, kruchości ludzkiej egzystencji, a także żądzącym ludzkim życiem przeznaczeniu.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja przemyślana i bogata w nietuzinkowe przykłady.

Na podstawie wybranych współczesnych tekstów kultury przedstaw różnorodne ujęcia motywu przemijania

Ocena:
20/20
Teza: Choć zjawisko przemijania jest jedno i dotyczy każdego człowieka można je ukazywać na wiele różnych sposobów.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca oparta na współczesnych tekstach kultury.

Motyw mogiły w literaturze. Przedstaw na wybranych utworach

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze motyw mogiły wykorzystywany jest różnorodnie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująco traktuje temat. Podaje wiele konkretnych przykładów. Na uwagę zasługuje logiczny wywód.