Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw antybohatera


Bohater negatywny w literaturze. Scharakteryzuj wybrane postacie i określ ich rolę w kilku utworach z różnych epok.

Szanowna Komisjo, tematem mojej prezentacji jest bohater negatywny – przykłady jego kreacji oraz rola w literaturze.
Świat, w którym przyszło egzystować człowiekowi, pełen jest różnego rodzaju pokus. Pieniądze, władza, miłość – oto czego pragniemy i do czego zdobycia dążymy wszelkimi możliwymi drogami. Do wyboru ma-my ich wiele i tylko od nas zależy, na którą z nich się zdecydujemy. Osiągając założone cele człowiek może postępować uczciwie, kierując się powszechnie akceptowanymi normami społecznymi, ale może też je ła-mać, często zdobywając przy tym to, co chce, szybciej i łatwiej. Jednak postępując nieuczciwie, narażony jest on na potępienie i negatywne sankcje ze strony środowiska, w którym egzystuje. Wybór sposobu życia determinuje przede wszystkim sposób wychowania danej jednostki oraz jej cechy indywidualne. Złożoność ludzkiej natury i związane z tym egzystencjalne decyzje były i są częstym tematem wielu dzieł literackich. Pisarze ukazują je poprzez różnorodne kreacje pozytywnych i negatywnych postaci. Te pierwsze z reguły budzą w czytelniku sympatię i mają być dla niego wzorem do naśladowania. Drugie natomiast wywołują w nim najczęściej niechęć, gniew, a niekiedy i szyderczy śmiech. Rola bohatera negatywnego w dziełach lite-rackich jest ogromna. Przede wszystkim wzbogaca on treść utworu, czyni go ciekawszym i wykorzystując zasadę kontrastu, wzmacnia jego przekaz. Doskonałym tego dowodem są kreacje literackie, które przedsta-wię.
Pierwszą negatywną postacią, jaką chciałabym zaprezentować, jest Kain – jeden z bohaterów biblijnej Księgi Rodzaju. Był on synem Adama i Ewy oraz bratem Abla. Zajmował się uprawą roli, ale Bóg nie doce-niał jego pracy, gdyż dostrzegł w nim cechy grzesznika. Kaina przepełniała bowiem zazdrość o młodszego brata – pasterza trzód, którego Stwórca wciąż chwalił. Pewnego dnia rzekł więc on do niego: „Chodźmy na pole”. A gdy byli na polu, Kain rzucił się na swego brata Abla i zabił go. Czyn ten został srogo osądzony przez Boga, który w ramach kary skazał mężczyznę na tułaczkę. Postać ta bardzo przejrzyście obrazuje we-wnętrzną walkę dobra ze złem, która toczy się w człowieku. Kain nie potrafił stłumić w sobie destrukcyjnych emocji, które doprowadziły go w rezultacie do odebrania życia Ablowi. Dzięki temu w pełni zasługuje on na miano bohatera negatywnego, a jego historia jest przestrogą przed zazdrością i zawiścią, które niszczą dobrą stronę ludzkiej natury. Kain, poprzez swój czyn, stał się też biblijnym archetypem bratobójcy.
Kolejną postacią mojej prezentacji jest bohaterka dramatu Wiliama Szekspira, zatytułowanego Mak-bet. Przedstawia on historię rycerza, który dla zdobycia władzy zabija swego króla - Dunkana. Do czynu tego namawia go żona – Lady Makbet, która jest zarazem twórcą i współwykonawcą planu zbrodni. O grzesznej naturze tej kobiety, która przyszeregowuje ją do grupy bohaterów negatywnych, świadczą najlepiej jej własne słowa:
Przybądźcie, o wy duchy, karmiciele
Zabójczych myśli, z płci mej mię wyzujcie
I napełnijcie mię od stóp do głowy
Nieubłaganym okrucieństwem! Zgęśćcie
Krew w moich żyłach: zatamujcie wszelki
W mym łonie przystęp wyrzutom sumienia,
By żaden poszept natury nie zdołał
Wielkiego mego przedsięwzięcia zachwiać!
Żądza władzy, sławy i bogactwa – oto, co kieruje postępowaniem i determinuje każdą myśl oraz czyn szek-spirowskiej zbrodniarki. Dla nich gotowa jest poświęcić wszystko i składa to w ofierze złu, kierującemu jej działaniami. Renesansowy dramaturg tak kreuje postać Lady Makbet, że czytelnik ją właśnie oskarża o śmierć Dunkana oraz wszelkie tego następstwa. Jej męża traktuje się tu raczej jako ofiarę zbrodniczych intryg okrutnej kobiety, którego winą jest tylko to, że uległ namowom żony. Ich czyn zostaje jednak ukarany - obo-je umierają, dręczeni wyrzutami sumienia. Historia, ukazana w tym szekspirowskim dramacie, a przede wszystkim postać Lady Makbet, pełnią funkcję dydaktyczną i moralizatorską. Na przykładzie swojej boha-terki, pisarz chce przekazać czytelnikowi, że należy walczyć z pokusami i nie ulegać im, bo to one najczę-ściej przyczyniają się do życiowych niepowodzeń i tragedii.
Do grona bohaterów negatywnych, którzy odegrali według mnie znaczącą rolę w literaturze, zaliczyć należy także Senatora Nowosilcowa – postać ukazaną w III części dramatu romantycznego, autorstwa Adama Mickiewicza, pod tytułem Dziady. Jego osobę najlepiej opisują słowa jednej z bohaterek tego utworu:
Wczoraj mordował i katował,
I tyle krwi niewinnej wylał;
Patrz, dzisiaj on pazury schował
I będzie się przymilał.
Mickiewicz przedstawia Nowosilcowa jako ciemiężyciela narodu polskiego, który bezlitośnie i okrutnie po-stępuje z jego członkami. Rosjanin ten jest pozorantem, ukrywającym pod płaszczem ogłady towarzyskiej prawdziwie zwierzęcą naturę. Przykładem tego jest jego postawa względem Pani Rollinson, którą karze on zrzucić ze schodów oraz jej syna, którego nakazuje wyrzucić z okna. Senator w makabryczny sposób wyko-rzystuje władzę, nadaną mu przez cara, beznamiętnie dręcząc i katując Polaków. Jego postać jest symbolem tyrana, pozbawionego ludzkich uczuć. Ma ona przypominać czytelnikom o martyrologii polskiego społeczeń-stwa oraz o jego okupantach.
Życie jest jak kuchnia. Żeby coś zrobić, trzeba pobrudzić ręce – oto egzystencjalna prawda, którą kie-rował się następny bohater mojej prezentacji, ukazany w pozytywistycznej powieści Ojciec Goriot, autorstwa Honoriusza Balzaka . Pisarz ten, na przykładzie pensjonariuszy pani Vauquer prezentuje obraz paryskiej spo-łeczności. Jednym z nich jest Vautrin - przedstawiciel przestępczego „półświatka”. Mężczyzna ten to zbiegły galernik i bankier paryskich złodziei. Jego nazwisko, tłumaczone jako Ołży-śmierć, jest fałszywe, bo pod prawdziwym, które brzmi Jakub Collin, poszukuje go policja. Vautrin to postać niezwykle skomplikowana – wykazuje cechy specyficzne dla bohatera negatywnego, lecz w czytelniku budzi sprzeczne emocje. Twardy i bezkompromisowy charakter tego mężczyzny wywołują zarówno strach, jak i szacunek. Nie sposób go potę-piać ani pogardzać nim, bo sympatię wzbudza jego wysoka kultura osobista, sprawny umysł oraz swoista uczciwość i prawdomówność. Ołży-śmierć to „czarny charakter”, którego „wybielają” sposób postępowania i zachowanie, w stosunku do poszczególnych mieszkańców pensjonatu pani Vauquer. Proponuje on między innymi pomoc w zdobyciu pozycji społecznej i majątku Eugeniuszowi Rastignackowi oraz chce zadośćuczy-nić poniżeniu i ubóstwu Wiktoryny – młodej dziewczyny wydziedziczonej przez ojca. Chociaż metody jego działania zdecydowanie różnią się od tych, akceptowanych społecznie, są celowe i skuteczne. Postać ta obra-zuje przestępcę, który swoją postawą uzmysławia czytelnikowi, że światem rządzi walka o byt, a jej orężem jest pieniądz.

Następną negatywną kreacją literacką, wartą zaprezentowania, jest Alona Iwanowa – ukazana w po-wieści Fiodora Dostojewskiego – Zbrodnia i kara. Ta mała, zasuszona starucha w wieku lat sześćdziesięciu, o świdrujących, złych oczkach i małym, zadartym nosku była lichwiarką, zamordowaną przez Rodiona Ra-skolnikowa – głównego bohatera utworu. Czytelnik poznaje ją jako kobietę bezduszną i chciwą, która swym zachowaniem wzbudza niechęć i odrazę. To osoba o dość niezwykłej moralności - wykorzystuje ubogich, by się bogacić, poniewiera i bije swoją siostrę, zaś zgromadzone pieniądze zamierza przeznaczyć na klasztor, by modlono się o pokój jej duszy. Jest nieufna wobec gości, demonstrując przy tym swoją wyższość nad potrze-bującymi szybkiego finansowego ratunku biedakami oraz skąpa i korzystająca z każdej okazji, by jak naj-więcej zarobić. Negatywna kreacja tej postaci pełni w powieści Dostojewskiego bardzo ważną rolę. To ona bowiem stanowi epicentrum całej fabuły utworu. Nienawiść i odraza, jaką darzył Iwanownę Raskolnikow, były motorem napędzającym i tłumaczącym wszystkie jego działania, a przede wszystkim zbrodnię, którą popełnił, zabijając ją siekierą. Z kolei dla czytelnika, osoba lichwiarki, ma głównie wartość moralizatorską – w obrazowy sposób pokazuje mu, że każde złe postępowanie zostaje kiedyś osądzone i ukarane.
Ostatnim „czarnym charakterem” mojej prezentacji jest Jrgen Stroop – główny bohater utworu Ka-zimierza Moczarskiego, zatytułowanego Rozmowy z katem. Ten 50-letni mężczyzna, niemieckiego pocho-dzenia był dowódcą brygady SS, odpowiedzialnym za śmierć tysiąca Żydów. Autor poznaje go w mokotow-skim więzieniu, gdzie obaj mężczyźni zostają osadzeni w jednej celi. Spędzają razem dziewięć miesięcy, w ciągu których Moczarski dobrze poznaje Stroopa i postanawia literacko unieśmiertelnić tego jednego z naj-większych zbrodniarzy wszechczasów. Esesman ten staje się więc głównym bohaterem książki Rozmowy z katem. Jego sylwetka i sposób życia od początku szokują czytelnika. Jrgen bowiem to człowiek ślepo po-słuszny i wierny faszystowskim ideom. Spełniał się on w ich wypełnianiu, a pomagały mu w tym wrodzone predyspozycje, takie jak: bezwzględność, żądza władzy i sławy, brutalizm, bezuczuciowość oraz nieczułość na ludzką krzywdę. Stroop był zimny, wyrachowany i obliczał wszystko na kolejny awans. Droga jego karie-ry wojskowej nasiąknięta została bezwzględnością, tyranią, przemocą i krwią kolejnych ofiar. Pewność słuszności swojego zachowania i działań, przejawiała się też w przekazywaniu przekonań i życiowych zasad synowi, któremu mówił on na przykład: Bij synku, nieprzyjaciół jak najmocniej i bez litości, tak jak ja prałem wrogów Vaterlandu. Historia jego życia, choć tak okrutna i makabryczna, kończy się sprawiedliwie: 8 maja 1945 roku zostaje on aresztowany przez Amerykanów i za mord na lotnikach, po raz pierwszy skazany na śmierć. Po przekazaniu go polskiej Misji Wojskowej w Berlinie, w procesie warszawskim powiela się ame-rykański wyrok, który tym razem jest karą za ludobójstwo. Wykonany on zostaje 6 marca 1952 roku. Jednak pomimo śmierci Stroopa, jego osoba i czyny pozostaną w ludzkiej pamięci, właśnie dzięki takim pisarzom, jak Kazimierz Moczarski.
Zaprezentowani przeze mnie negatywni bohaterowie literackich dzieł to przykłady takich postaci, któ-re pełnią w nich niezwykle ważne role. Kain – bratobójca, Lady Makbet – brutalna zabójczyni, Nowisilcow – okrutny ciemiężyciel polskiego narodu, Vautrin – bezwzględny przestępca, Alona Iwanowa – chciwa li-chwiarka oraz Jrgen Stroop – bezlitosny zbrodniarz wojenny i ludobójca. Oto typowe literackie „czarne cha-raktery”. Każdy z nich jest symbolem i przykładem innych złych cech oraz czynów. Każdy ma też być prze-strogą dla czytelnika – ma uczyć, jak żyć i czego się w tym życiu wystrzegać. Z psychologicznego punktu widzenia, zło jest dla człowieka bardziej interesujące niż dobro, dlatego negatywne postacie literackie silniej i głębiej oddziałują na czytelnika. Stąd też są one częstym i praktycznie nieodłącznym narzędziem w rękach pisarzy.
Pytanie tylko, czy ci negatywni bohaterowie literackich utworów nadal oddziaływają na czytelnika i czy współcześni ludzie z ich historii wyciągają dla siebie konstruktywne wnioski? Życie w XXI wieku daje jasną i zdecydowanie przeczącą temu odpowiedź. Współczesny człowiek, zamiast unikać zachowań i cech charak-terystycznych dla prezentowanych przeze mnie postaci literackich, raczej się na nich wzoruje. Ludźmi rządzi dziś chęć władzy, bogactwa i związanego z nimi luksusu, która determinuje ich działania. Coraz więcej więc wśród nas Kainów, Vautrin’ów czy Alon Iwanownych. Człowiek zapomina o podstawowych wartościach i moralnych zasadach, które powinny kształtować jego życie. Ciągły rozwój cywilizacyjny i szybki postęp techniczny wymagają od nas coraz więcej i więcej. Musimy wciąż się doskonalić i zdobywać nowe umiejęt-ności, aby nie pozostać w tyle. Coraz nowocześniejsze gadżety, umożliwiające łatwiejsze i prostsze życie, powodują, że nasze myśli skupiają się przede wszystkim na tym, jak zdobyć na nie pieniądze. Uczymy się więc, bogacimy, rywalizujemy ze sobą, zapominając przy tym powoli: co to znaczy być człowiekiem. Czas więc najwyższy, aby sobie przypomnieć, co naprawdę jest dla nas ważne i nie utracić wszystkich ludzkich cech - żeby bohaterowie negatywni żyli tylko na kartach książek.

strona:    1    2    3    4    5  





Antybohater jako zjawisko obecne w kulturze współczesnej. Omów sposoby kreacji tej postaci i jej funkcje, analizując celowo wybrany materiał rzeczowy z literatury i filmu

Ocena:
20/20
Teza: Próby odnalezienia cech wspólnych i funkcji antybohatera we współczesnej kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo dojrzała. Ciekawy dobór argumentów, Bardzo dobry język i styl wypowiedzi, rozbudowane wnioski.

Bohater negatywny w literaturze. Scharakteryzuj wybrane postacie i określ ich rolę w kilku utworach z różnych epok.

Ocena:
20/20
Teza: Bohater negatywny wzbogaca treść utworu, czyni go ciekawszym i wykorzystując zasadę kontrastu wzmacnia jego przekaz.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sprawny i horyzontalny sposób ukazuje problem bohatera negatywnego. Poprawny język i styl wypowiedzi.

Wizerunek antybohatera w literaturze współczesnej. Omów, analizując wybrane przykłady

Ocena:
20/20
Teza: Antybohater to bierna, nie w pełni autonomiczna i nieokreślona jednostka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, ukazuje różnorodność typów antybohatera odzwierciedlająca bogactwo tej postaci. Poprawna bibliografia i ramowy plan.

Antybohater jako postać obecna w kulturze współczesnej, omówienie funkcji i kreacji tej postaci

Ocena:
19/20
Teza: Antybohater jako odpowiedź twórców na zmiany we współczesnych społeczeństwach.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobry wybór najważniejszych antybohaterów współczesnej kultury, rozbudowana argumentacja. Praca jednak zbyt chaotyczna, aby zasłużyć na najwyższą ocenę. Ciekawa prezentacja.

Bohater i antybohater w literaturze polskiej XIX i XX wieku. Omów na wybranych przykładach.

Ocena:
19/20
Teza: Światopogląd epoki oraz sytuacja historyczna kraju ma wpływ na kreowanie postaci będącymi bohaterami lub antybohaterami.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca charakteryzuje w poprawny sposób wybrane postaci.