Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw Holocaustu


Antysemityzm i Holokaust w polskiej literaturze. Omów zagadnienia na podstawie wybranych utworów.

O antysemityzmie i holokauście słyszał chyba każdy Polak. Jednak nie każdy wie, kogo i czego zjawiska te dotyczą. Dlatego też swoją prezentację rozpocznę od teoretycz-nego zdefiniowania obydwu tych pojęć. Antysemityzm i holokaust są ściśle związane z jedną nacją – Żydami. Jest to naród wywodzący się od plemion semickich, zamieszkują-cych Palestynę, określanych jako Hebrajczycy albo Izraelici, posługujący się początkowo językiem hebrajskim. Określenie Żyd pochodzi od imienia Juda - jednego z 12 synów biblijnego patriarchy Jakuba oraz późniejszej nazwy jednego z 12 pokoleń Izraela. Nacja ta, praktycznie od początku swego istnienia, musiała walczyć o własny kraj oraz własną tożsamość i na przełomie wielu wieków utworzyła mniejszości narodowe w większości państw na całym świecie, a w szczególności w Europie. Ich „rzucająca się w oczy” odmienność, wynikająca przede wszystkim z surowych zasad religijnych, wywoływała róż-ne reakcje wśród innych społeczności. Najczęściej nie były one niestety pozytywne, bo inność często wywołuje w ludziach strach i niechęć. Właśnie w tych negatywnych emo-cjach swe źródło ma pierwsze z prezentowanych przeze mnie zjawisk – antysemityzm. Encyklopedycznie, oznacza on postawę niechęci i wrogości wobec Żydów oraz osób po-chodzenia żydowskiego. Ludzie, wyznający poglądy antysemickie uważali, że nacja ta jest niebezpieczna, chciwa i dąży do opanowania całego świata oraz zniszczenia naszej cywilizacji. Antyżydowskie zachowania zostały wykorzystane w XX wieku przez Hitlera, który przyczynił się do powstania drugiego z omawianych przeze mnie zjawisk – holo-kaustu. Szukając definicji tego pojęcia, odnalazłam dwa jego znaczenia. Z perspektywy religioznawstwa jest to ofiara całkowicie spalana na ołtarzu, składana w starożytności, zwłaszcza przez Żydów. Jednak z punktu widzenia mojej prezentacji, ważniejsza jest ta druga z definicji, która oznacza całkowitą zagładę oraz zniszczenie i odnosi się głównie do prześladowania Żydów europejskich przez władze hitlerowskie III Rzeszy, podczas II Wojny Światowej. Polityka antysemicka, oznaczająca tu masowe mordowanie społeczno-ści żydowskiej, została rozpętana, przez wspomnianego wyżej Hitlera, w połowie 1941 roku i trwała około 40 miesięcy. W jej wyniku, w obozach koncentracyjnych, a także po-za nimi, zginęło około 6 milionów Żydów, w tym 2 miliony dzieci.
Oba zjawiska – zarówno antysemityzm, jak i holokaust – są ściśle związane z historią narodu polskiego, a także stanowią tematykę licznych polskich utworów, w niejednej epoce literackiej. Kwestią żydowską zajmowało się wielu twórców, którzy w swych dzie-łach ukazywali i krytykowali postawy antysemickie, a także opisywali makabryczny przebieg oraz skutki holokaustu. Obrazem tego, są utwory, które za chwilę zaprezentuję.
Żydzi przybyli na tereny Polski na przełomie XIII i XIV wieku, szybko stając się ważną oraz wpływową grupą społeczną. Początkowo nie budzili negatywnych emocji, ale wraz z ich rosnącą pozycją, ludność zaczęła odnosić się do nich z coraz większym dystan-sem i niechęcią. W ten sposób narodził się polski antysemityzm, który z biegiem czasu zdecydowanie się nasilał.
Jako jeden z pierwszych, problem złego stosunku Polaków do mniejszości żydowskiej, zauważył Zygmunt Krasiński – jeden z czołowych twórców romantyzmu. Swoje spo-strzeżenia zobrazował on w dramacie, zatytułowanym Nie-Boska Komedia, przedstawia-jącym historię hrabiego Henryka i jego rodziny na tle konfliktów klasowych. Zwiedzając wraz z głównym bohaterem rewolucyjny obóz jego wroga – Pankracego - odnajdujemy w nim grupę Przechtów, czyli Żydów nawróconych na chrześcijaństwo. Są oni tu przed-stawieni, jako kłamcy, oszuści i pozoranci. Tylko dla własnych korzyści udają nawróce-nie i propagują hasła rewolucji, jednocześnie spiskując przeciwko niej. Ta negatywna kreacja żydowskiej nacji doskonale obrazuje, typowy dla XIX-wiecznego społeczeństwa polskiego, jej wizerunek. Wynikał on z tego, że obawiano się odmienności religijnej i kulturowej Żydów, a także posądzano ich o działanie na szkodę Polaków oraz współpracę z zaborcami. Zaprezentowany przez Krasińskiego obraz, jest tym samym demaskacją polskiego antysemityzmu i próbą zwrócenia uwagi na rodzący się, nowy problem spo-łeczny, jakim mogło stać się to zjawisko.
Twórcy kolejnej epoki literackiej, czyli pozytywizmu, już nie tylko dostrzegali postawy antyżydowskie, narastające wśród polskich obywateli, ale również widzieli wynikające z nich zagrożenia i próbowali im zapobiec, głosząc hasła asymilacji tej mniejszości naro-dowej.
Doskonale obrazuje to nowela Marii Konopnickiej, zatytułowana - Mendel Gdański. Przedstawia ona historię tytułowego Żyda, który od 27 lat mieszka w Warszawie i prowa-dzi zakład introligatorski. Zawsze był bardzo związany z tym miastem, czuł się jego czę-ścią i nie obawiał się ze strony Warszawiaków żadnego niebezpieczeństwa. Przez wiele lat żył w całkowitej harmonii ze swoimi sąsiadami - nikt nie wypominał mu jego pocho-dzenia. Jednak nagle wszystko uległo zmianie; z jakiegoś powodu zaczęto prześladować Żydów – głoszono, iż są rasę gorszą, stanowiącą zagrożenie dla Polaków. Mendel Gdań-ski nie mógł uwierzyć w to, co działo się w mieście. Dopiero, gdy jego wnuczek, którego wychowaniem się zajmował, przyszedł ze szkoły pobity, zaczęło do niego docierać, że nie traktują tu go jak swego. Rozruchy w Warszawie i próba ataku na Mendla, z której wy-bawił go odważny student, nie pozostawiła mu już żadnych złudzeń. Introligator stracił serce do Warszawy. Nie mógł jednak zrozumieć, jakie motywy kierowały ludźmi w ich wybuchu nienawiści do rasy żydowskiej; stwierdzenie, że Żyd zawsze pozostanie Żydem nie było dla niego satysfakcjonującą odpowiedzią. Autorka chciała poprzez tą nowelę uświadomić czytelnikowi, że postawy antysemickie oraz prezentowane przez nie hasła, są bezpodstawne i nie mają sensownego wytłumaczenia.
Podobnego zdania był również Bolesław Prus, który w swej powieści Lalka także zawarł krytykę prześladowania i dyskryminowania mniejszości żydowskich. Autor przedstawił więc w niej, w tle miłosnej historii Stanisława Wokulskiego i Izabeli Łęckiej, przekrój społeczny mieszkańców Warszawy – ich typowe zachowania oraz poglądy. Wzorem prześladowanego Żyda jest tu Henryk Szlangbaum. Pomimo, iż brał on udział w powsta-niu styczniowym, zaniechał judaickich praktyk religijnych, zamieszkał z dala od dzielnicy żydowskiej, a nawet spolścił własne nazwisko, nadal budził niechęć w warszawskiej spo-łeczności. Postawa ta sprawiła, że Henryk, podobnie jak Mendel Gdański, również stracił serce do Polaków. Dzięki ciężkiej pracy, sumienności i wytrwałym dążeniu do celu, zdo-był majątek i z subiekta w sklepie Wokulskiego, stał się jego właścicielem. Antysemi-tyzm, którego niesprawiedliwie był ofiarą, zmienił go diametralnie; z patrioty, marzącego o uczestniczeniu w poprawie życia społeczeństwa polskiego, wskutek odrzucenia przez to społeczeństwo, zamienił się w bezwzględnego, aroganckiego i pogardliwego spadkobier-cę żydowskiej fortuny i zasad. Jego historia, w zamierzeniach Prusa, miała być zarówno krytyką antyżydowskich postaw, jak i przestrogą dla Polaków, którzy niesłusznie prześla-dując Żydów, zyskiwali sobie w nich coraz większych wrogów.
Niestety, pozytywistyczne przesłania nie dotarły do czytelników i nienawiść w ludziach rosła, aż nadeszły czasy II Wojny Światowej i niemiecki pogrom rasy semickiej, nazwany później holokaustem. Ze względu na to, iż większość obozów koncentracyjnych i gett żydowskich, w których wymordowano miliony synów Izraela, znajdowało się na terenie Polski, jej mieszkańcy byli mocno związani z tym zjawiskiem, niestety często w nega-tywny sposób. Świadczą o tym chociażby słowa Jana Tomasza Grossa - polskiego socjo-loga, zajmującego się tematyką wojenną: Holocaust nie ograniczał się do mrocznych wnętrz komór gazowych i bydlęcych wagonów, nieraz miał miejsce w jasnym świetle dziennym, a jego świadkami były miliony Polaków, które na ogół robiły niewiele by mu przeszkodzić, opóźnić czy zahamować. Specyfikę tego okresu ukazuje wiele współcze-snych, polskich utworów, podejmując ten temat na różnych obszarach. Każdy z nich miał jednak na celu uwiecznienie tragizmu i martyrologii społeczności żydowskiej, które po-winny być przestrogą dla kolejnych pokoleń.
Obraz holokaustu, widziany z perspektywy jednego z niemieckich oprawców - generała Jrgena Stroopa, który dowodził likwidacją dzielnicy żydowskiej w Warszawie, wiosną 1943 roku - przedstawił Kazimierz Moczarski w utworze pod tytułem Rozmowy z katem. Ukazał on w nim postać nazisty, który ślepo wierzy w ideologię hitlerowską. Widzi w niej możliwość zdobycia władzy i wysokiej pozycji w państwie. Żydzi to dla niego „pod-ludzie”, zanieczyszczający świat, w którym Niemcy są najwyższą i najczystszą rasą - dla-tego trzeba ich z niego usunąć . Stroop nie ma żadnych oporów przed zabijaniem i kato-waniem ludności żydowskiej; jest to dla niego tylko jedno z zadań, które trzeba wykonać na drodze do sławy. Jego beznamiętne opowieści o strzelaniu do kobiet i dzieci, czy pod-palaniu piwnic getta warszawskiego i obserwowaniu jak ludzie wyskakują z okien, nazy-wając ich przy tym „spadochroniarzami”, wskazują tylko, jak wielki wpływ miała na nie-go ideologia nazistowska. Siła oddziaływania, którą posiadał Hitler musiała być ogromna, skoro był on w stanie przekonać człowieka do tego, aby innych ludzi traktował, jak zwy-kłą, nic nie znaczącą zwierzynę. A przecież Niemców podobnych do Jrgena było bardzo, bardzo wielu. Wywiad Moczarskiego, spisany na kartach jego książki, zarówno przeraża, jak i zastanawia. Czytelnik zadaje sobie pytanie: do czego zdolny jest człowiek i jak bar-dzo można się wyzbyć ludzkich odruchów?
Likwidację getta warszawskiego, ale z perspektywy ofiary, przedstawiła Hanna Krall w utworze Zdążyć przed Panem Bogiem. To, co dla niemieckiego generała Jrgena Stroopa stanowiło tylko pozbywanie się ludności uznanej za niegodną życia, dla ostatniego do-wódcy żydowskiego zrywu – Marka Edelmana – było heroicznym aktem walki o god-ność. Niewielu, bo tylko ponad dwustu bojowników odważyło się stawić czoło doboro-wym jednostkom SS – nie w imię chwalebnej victorii, lecz dla zachowania elementarnych zasad człowieczeństwa. Wywołane przez nich powstanie było ostatnim krzykiem rozpa-czy ludzi, których codziennie tysiącami wywożono do obozów zagłady. Żydzi nie chcieli umierać z głodu, chorób, jak zwierzęta ginąć w komorach gazowych – woleli śmierć w walce, taką, jaką sami sobie wybrali, a nie jaką wyznaczali dla nich niemieccy kreatorzy nowego porządku. Choć getto zostało doszczętnie zniszczone, a większość powstańców poniosła śmierć, zryw ten przeszedł do historii jako świadectwo największego poświęce-nia w imię godności człowieka. Tego właśnie obrazem jest utwór Hanny Krall, który sta-nowi swoisty pomnik dla potomnych.
Wszystko to, przeciwko czemu walczyli powstańcy getta warszawskiego, zostało opisane przez Zofię Nałkowską w cyklu opowiadań zatytułowanych Medaliony. Cztery z nich, beznamiętnym, ale obrazowym językiem uczestników obozów hitlerowskich, przed-stawiają ich cierpienie i tragiczne przeżycia.
W Dwojrze Zielonej tytułowa bohaterka wspomina Niemców, którzy bezlitośnie zabijali Żydów, na przykład strzelając do nich dla zabawy - podczas jednej z takich akcji Dwojra straciła oko. Mówi także o swej pracy w niemieckiej fabryce amunicji, gdzie wizyta u lekarza i opuszczenie chociaż jednego dnia było jednoznaczne z wyrokiem śmierci.
O życiu w łagrze przy fabryce amunicji opowiada również bohaterka Dna. Wspomina ona dwunastogodzinną, bardzo ciężką pracę przy wyrobie kul przeciwlotniczych oraz do dział i samolotów, a także kary, jakie groziły za niedokładne wykonywanie obowiązków. Mówi o zimnych bunkrach pełnych trupów, w których zamykano kobiety nie dając im nic do jedzenia ani do okrycia. Gdy je wypuszczano, niektóre żuły coś w ustach, a niektóre mia-ły krew pod paznokciami, bo jadły ludzkie mięso.
Selekcji kobiet żydowskiego pochodzenia jest tematem kolejnego opowiadania zatytuło-wanego Wiza. Jego bohaterka – Polka - wspomina tu jak wyglądała tytułowa wiza, która była łąką pod lasem, na której ustawiano Żydówki różnych nacji, zostawiano je na cały dzień bez jedzenia i kazano stać bez ruchu. Najsłabsze były Greczynki. Codziennie ktoś umierał. Po tygodniu przeprowadzono selekcję – gdy nasza bohaterka poszła na wizę, była ona już pusta.
Zagazowywanie Żydów przedstawia, w opowiadaniu Człowiek jest mocny, Michał P., który zajmował się zakopywaniem ciał w lesie Żuchowskim. Mówi on, że początkowo ludzie nie byli świadomi, że idą na śmierć; w samej bieliźnie wsadzano ich do samochodu i duszona jakimś gazem. Tym, co po wyciągnięciu z wozu jeszcze żyli, strzelano w gło-wę. Rzeczy, które pozostawały selekcjonowano i zabierano wszystko, co cenne; wyrywa-no nawet złote zęby. W ten sposób zgładzono masę Żydów.
Nałkowska w Medalionach przedstawia także stosunek innych ludzi, w tym Polaków do mordowanej społeczności żydowskiej.
Głosem antysemityzmu jest tu opowiadanie pod tytułem Kobieta Cmentarna, w którym tytułowa bohaterka tak mówi o Żydach: (...) dla nas lepiej, jak ich Niemcy wyniszczą, oni nas nienawidzą gorzej niż Niemców (...).
Z kolei obraz niezwykłego humanitaryzmu przedstawiony jest w opowiadaniu Przy torze kolejowym, gdzie zabicie postrzelonej w kolano żydówki, która chciała uciec z pociągu wiozącym ją do obozu, stało się wyrazem litości oraz zrozumienia dla ludzkiego cierpie-nia. Ludzie, którzy zgromadzili się wokół uciekinierki, chcieli jej pomóc, ale nie mieli na to odwagi – chronili własne życie. Tylko jeden człowiek zdobył się na oddanie strzału do leżącej; zrozumiał, co przeżywa i wiedział, że śmierć będzie dla wybawieniem.
Zbiór opowiadań Nałkowskiej stanowi niezwykły materiał, dokumentujący straszliwe przeżycia i okrutny los, jaki spotkał miliony niewinnych istot, które cierpiały tylko za to, że urodziły się Żydami.
Niezwykle ważną pozycją literacką, ukazującą relacje pomiędzy ofiarami holokaustu a ludźmi innych nacji jest powieść Początek, autorstwa Andrzeja Szczypiorskiego. Dema-skuje on w tych utworze przede wszystkim polski antysemityzm oraz pokazuje rolę Pola-ków w zagładzie Żydów. Obrazem tego jest na przykład postać Pięknego Lolo, który lubuje się w wyłapywaniu uciekinierów z getta warszawskiegi i oddawaniu ich w ręce Niemców. Z drugiej strony utwór ten pokazuje również, że nie wszyscy Niemcy byli źli, o czym świadczy tu przede wszystkim osoba Johanna Mllera, który pomaga w uwolnie-niu Żydówki. Przytoczywszy sporo przypadków niegodziwości i niesprawiedliwości w polskich dziejach, Szczypiorski kończy rozmyślania głównego bohatera - Pawła Kryń-skiego - w takich oto słowach: Święta Polska, cierpiąca i mężna. Polskość święta, zapita, skurwiona, sprzedajna, z gębą wypchaną frazesem, antysemicka, antyniemiecka, antyro-syjska, antyludzka. I są one dosadnym wyrazem krytyki polskich zachowań antyżydow-skich.
Przedstawione przeze mnie utwory, zdecydowanie wskazują, jak wielka była rola holokaustu i antysemityzmu w literaturze polskiej i jednocześnie jak ta problematyka była ważna dla samych polskich twórców literackich. Początkowo ukazywali i krytyko-wali oni antysemityzm swych rodaków, chcąc zmienić ich postawę. Niestety, nie udało się i pozostało tylko upamiętnić tragedię społeczności żydowskiej, w taki sposób, aby była przestrogą dla potomnych.
Holokaust to najmroczniejsza część historii ludzkiej; przykład zmowy ludzi silniejszych przeciwko słabszym. Ofiara, jaką ponieśli Żydzi podczas II Wojny Światowej jest bezpre-cedensowa. W myśl hitlerowskiej doktryny, zostali oni uznani za podludzi, których nale-ży całkowicie wyeliminować. W ten sposób śmierć poniosły miliony niewinnych osób, które wcześniej poniżano, wyszydzano i naznaczano białymi opaskami z gwiazdą Dawi-da, odbierając im w ten sposób resztki godności. Ten moment historii jest przypominany ludziom na całym świecie jako przestroga przed zbyt wybujałą ambicją,, nienawiścią i zaślepieniem, których to reprezentantem był Hitler. Pomimo tego, ludzie nadal zabijają się nawzajem w imię jakiś złudnych ideologii, a antysemityzm wciąż żyje. Zastanawiam się więc, ile jeszcze świat musi pochłonąć ofiar, aby wreszcie w pełni docenione zostało życie człowieka, niezależnie od jego koloru skóry, narodowości czy wyznania?

strona:    1    2    3    4    5    6  





Holocaust w literaturze i na wielkim ekranie

Ocena:
20/20
Teza: Niezależnie od sposobu prezentacji tematu Holocaustu, odbiorca jest w stanie zrozumieć tragizm sytuacji oraz inny wymiar moralności.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, przemyślana. Ciekawa kompozycja i wybór literatury oraz filmowych obrazów.

Problem Holocaustu w literaturze polskiej XX wieku. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: W polskich powojennych utworach wiele miejsca poświęcono tragedię narodu żydowskiego.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w kompleksowy sposób realizuje temat. Bogata i ciekawa bibliografia. Logiczna konstrukcja.

Antysemityzm i Holokaust w polskiej literaturze. Omów zagadnienia na podstawie wybranych utworów.

Ocena:
20/20
Teza: Przykłady antysemityzmu i holokaustu przedstawione w literaturze polskiej są obiektywnym obrazem cierpienia oraz oceną martyrologii Żydów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni poprawna. Temat zanalizowany na przykładzie kilku poprawnie dobranych lektur z kanonu. Przejrzysty styl wypowiedzi.

Dekalog obozów koncentracyjnych. Rozwiń temat na celowo wybranych przykładach literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Życie obozowe więźniów podporządkowane odwróconemu dekalogowi – nawiązane do biblijnych Dziesięciu Przykazań.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana przystępnym językiem. Zawiera logiczną argumentację, wyraźny podział na poszczególne części. Bogata bibliografia i poprawny plan pracy.

Holocaust w literaturze i filmie. Przedstaw zjawisko, odwołując się do wybranych przykładów.

Ocena:
20/20
Teza: Holocaust jako najtragiczniejsze wydarzenie XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo obszernie na wielu przykładach traktuje o koszmarze Holocaustu.

Obóz Auschwitz we wspomnieniach więźniów

Ocena:
20/20
Teza: Obóz Auschwitz jako miejsce kaźni i nieme świadectwo ludobójstwa.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, poprawnie ujęte poszczególne elementy obozowego życia.

Wzajemne relacje Polaków oraz Żydów w XIX i XX wieku

Ocena:
20/20
Teza: Relacje polsko – żydowskie i w rzeczywistości i literaturze miały różny charakter: przyjazny i wrogi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i bogata w przykłady. Świadczy o erudycji piszącego.

Odwołując się do wybranych przykładów z literatury i filmu, omów sposoby ukazywania Holocaustu

Ocena:
20/20
Teza: Obraz Holocaustu zmieniał się i zmienia wraz z upływem czasu.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, zawierająca osobiste przemyślenia autora.

Dziecko jako ofiara Holocaustu. Omów problem analizując wybrane przykłady literackie i filmowe

Ocena:
19/20
Teza: Literatura i sztuka stanowią świadectwo makabrycznych zbrodni hitlerowskich wobec dzieci. Śmierć czy ratunek od niej jednakowo wyznaczał tragizm niewinnych, młodych istnień ludzkich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca, mimo poważnego tematu, dojrzała. Bogata bibliografia pozwala szeroko przedstawić problem dzieci - ofiar Holocaustu. Na wyobraźnię działają zdjęcia dzieci z obozów koncentracyjnych.

Literacki obraz getta i Holocaustu. Przedstaw w wybranych utworach

Ocena:
19/20
Teza: Osoby, które przeżyły pobyt w getcie, nigdy o tym nie zapomną. Doświadczenie to towarzyszy im już do końca życia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Ukazane są zarówno losy osób, które zginęły w getcie, jak i te, które przeżyły wojenne piekło.

Tragiczna historia minionych wieków w oczach twórców współczesnej kinematografii. Przedstaw na wybranych przez siebie przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Holocaust to jedno z najbardziej tragicznych zjawisk XX wieku. Motyw ten odegrał znaczącą rolę w kinematografii ostatnich kilkunastu lat.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwie analizuje występowanie motywu Holocaustu w filmie. Ciekawa i uporządkowana praca. Skrótowy ramowy plan pracy.

Losy jednostek w obozach koncentracyjnych. Omów na przykładzie wybranej literatury obozowej

Ocena:
18/20
Teza: Literatura obozowa stanowi do dziś cenny dokument tamtych dni. Jej autorzy nie oskarżają człowieka, który za wszelką cenę stara się przeżyć, lecz system, który doprowadził do powstania obozów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób poprawny realizuje temat, przejrzysta, zwięzła i spójna. Właściwie dobrana bibliografia.