Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw gór


Sposób kreacji gór w utworach literackich różnych epok

Góry – mogą kojarzyć się nam z przygodną, wyzwaniem, nieznanym pięknem i bujną naturą. Można je rozpatrywać w różnych aspektach: jako naturalną rzeźbę terenu, szańce oddzielające państwa, naturalną granicę regionów i kultur. Odkrycie gór w kulturze polskiej łączy się z zaistnieniem znanego w innych kulturach religijnego doświadczenia przestrzeni. Góra zawsze była miejscem świętym, gdzie łatwiej było można nawiązać kontakt z bóstwem. Dla mieszkańców nizin, miast, góry to miejsce letniego i zimowego wypoczynku, rekreacji, dostarczające wielu radości, bądź też nieszczęść, tragedii. Dla górali to ziemia ojczysta, miejsce życia i pracy. Człowiek od wieków zdobywał górską przestrzeń, zagospodarowywał ją, czynił tematem sztuki. Góry funkcjonują także jako sacrum - miejsce medytacji, kultu oraz pielgrzymek.

Potężna, niewzruszona masywność góry czyni z niej wyobrażenie stałości, bezruchu, niezłomności. Dlatego góry mają również znaczenie symboliczne. Oznaczają coś stałego, ogromnego i potężnego, pępek świata, siedzibę bogów, olbrzymów lub karłów. Znane przysłowie: „góra z górą się nie zejdzie” wskazuje na góry, jako symbol samotności, odrębności, natomiast inne: „przeniosę dla ciebie góry” – może oznaczać zrobienie dla drugiej osoby czegoś bardzo ważnego, wielkiego, a wręcz niemożliwego, tak jak przeniesienie góry.

W górach twórcy znajdowali nie tylko natchnienie, lecz mogli również pozwolić sobie na chwilę odpoczynku, zapomnienia. Góry stanowiły dla nich ucieczkę od monotonii życia, terapię w stanach apatii i zniechęcenia. Niektórych pisarzy zachwycał pogrążony w nocnym mroku, rozproszony jedynie przez światło księżyca górski pejzaż. Inni wręcz przeciwnie, zgłębiali krasę gór i jej niepowtarzalność. W swej twórczości zawsze oddziaływali na wiele zmysłów. W prezentowanych przeze mnie utworach znalazł się m.in. cały tomik wierszy Adama Asnyka W Tatrach (w tym takie wiersze jak: Morskie Oko, Limba, Wodospad Siklawy czy Giewont), w których autor maluje przepiękne górskie krajobrazy. Motyw gór możemy odnaleźć także u Mickiewicza w Sonetach krymskich czy w utworze Na Alpach w Splgen oraz u Wincentego Pola w Pieśń o ziemi naszej.

Pozytywizm to epoka, jak mogłoby się wydawać, niepoetycka, ponieważ dominowała wówczas proza, a poezja – osobista wizja świata - budziła nieufność, a nawet ostrą krytykę. Adam Asnyk jako twórca pozytywistyczny walczył i to skutecznie o uprawiany przez siebie gatunek. Jego filozoficzna zaduma, fascynacja pięknem tatrzańskiej przyrody oraz ujęcie jej w mistrzowską, przejrzystą formę wyrażona jest m.in. w tomiku W Tatrach, i w wierszu: Ranek w górach.

Poeta z najdrobniejszymi szczegółami opisuje poranek w górach. Zaczyna od obserwacji wschodu słońca, od momentu, gdy docierają do niego pierwsze promienie i opada mgiełka:

Wyzłocone słońcem szczyty
Już różowo w górze płoną,
Lecz już wietrzyk mgłę rozpędza,
I ta rwie się w chmurek stada...

Powietrze zaczyna przyjemnie pachnieć, a ptaki śpiewają głośno. Autor stosuje tu zabieg synestezji, czyli oddziaływania na wszystkie zmysły człowieka. Czytając ten wiersz, można usłyszeć śpiew ptaków, szum drzew i potoków czy poczuć zapach lasu. Poeta nasyca się tym widokiem, lecz ciągle mu mało, nie może uwierzyć w piękno krajobrazu. Asnyk nasyca wiersz zapachami i kolorami, zalewa blaskiem, gra światłem:

Góry wyszły jak z kąpieli
I swym łonem świecą czystym,
W granitowej świecą bieli
W tym powietrzu przezroczystym.

Poeta zdaje się być nienasycony cudownością obrazu, góry stanowią dla niego wspaniałe przeżycie estetyczne.

Kolejnymi autorami, których inspirowały pejzaże górskie byli Jan Kasprowicz i Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Mówię o nich jednocześnie, gdyż poeci ci tworzyli w jednej epoce - Młodej Polsce, która znana jest z zamiłowania do piękna, natury. Poeci konstruowali swoje pejzaże podobnie, jak impresjonistyczni malarze, którzy tworzyli swoje obrazy grą świateł i cieni, płynną kompozycją, nasyconym kolorem i całą paletą ciepłych barw. Jan Kasprowicz w sonecie Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach analizuje wrażliwą duszę jednostki, indywidualizm i osamotnienie. Uświadamia sobie, jak słaba jest ludzka natura i konfrontuje ją z potęgą natury, wszechświata. Cykl sonetów mówi nam o niemożności istnienia jednocześnie dobra i zła, życia i śmierci, nadziei i rozpaczy i rozpatruje to na tle górskiej przyrody. Sonet I zbudowany jest na zasadzie kontrastu barw: od szarości tatrzańskich skał, ciemnych smreków, odróżnia się jaskrawa czerwień róż. W pierwszej części został zasygnalizowany ruch, dynamika – nawet krzak róży jest tu odważnym zdobywcą:

W ciemnosmreczyńskich skał zwaliska,(…)
Krzak dzikiej róży pąs swój krwawy
Na plamy szarych złomów ciska.

W drugiej części Sonetu, atmosfera robi się senna, a odważny zdobywca zmienia się w refleksyjnego dekadenta, którego do rozmyślań skłania martwa limba. Róża to symbol erotyki, witalności, a wspomniana limba, to życie człowieka, które zawsze zakończone jest śmiercią. Poeta podkreśla niemożliwość pogodzenia dualistycznej natury świata.

Natomiast Tetmajer, w swojej Melodii mgieł nocnych pisze:
Cicho, cicho, nie budźmy śpiącej wody w kotlinie,
[…]pijmy kwiatów woń rzeźwą, co na zboczach gór kwitną…
[…]dźwięczne, barwne i wonne, w głąb zlatujmy błękitną…
[…]z szczytu na szczyt przerzućmy się jak mosty wiszące…

Te słowa nucą podczas tańca w powietrzu tytułowe mgły. Obecny już u Kasprowicza ruch i dynamika obrazu, nadają utworowi płynnego charakteru. Tetmajer także wykorzystuje synestezję, stosując w swoim wierszu wyrazy dźwiękonaśladowcze, szmery czy szelesty. Melodia mgieł nocnych stanowi zapis ulotnego wrażenia, wywołanego przez nocny pejzaż górski. Wiadomo, że w górach mgły są najczęstsze i najgęściejsze. Poeta świetnie to wykorzystał, kreśląc płynny obraz, z elementami impresjonizmu, wykorzystując motyw gór.

Ostatnim poetą, o którym warto wspomnieć, jest Julian Przyboś, autor z okresu międzywojennego. Twórcy tej epoki w swojej poezji największy nacisk kładli na metaforę, gdyż uważali, że mówienie o uczuciach wprost, zabija poezję, dlatego należy używać „ekwiwalentów uczuć”, a wyrażanie ich za pomocą pięknych słów, rozwija wrażliwość odbiorcy. Poezja Przybosia nawiązuje do modelu kreacyjnego, stwarzającego, a nie odtwórczego. Utwór Z Tatr dedykowany jest narzeczonej autora, która zginęła wraz z siostrą w Zamarłej Turni. Poeta pisze:
Słyszę:

Kamienuje tę przestrzeń niewybuchły huk skał.
To skojarzenie ze skalistym, górskim krajobrazem. „Niewybuchły huk” to oksymoron uświadamiający siłę utajoną w skałach. W słowach:

To - wrzask wody obdzieranej siklawą z łożyska
I
gromobicie ciszy.

zauważamy personifikację i piętrzenie metafor. Krajobraz górski jest tylko pozornie spokojny, ale można odczuć, drzemiącą w nim siłę i okrucieństwo. Podmiot liryczny mówi o swojej sile twórczej i przeciwstawia ją bezbronności, może zapanować nad opisywanym światem, ale nie może pogodzić się ze śmiercią kobiety. Dalej widzimy dwa obrazy: mężczyznę odwiedzającego miejsce górskiej śmierci taterniczki i tworzoną przez niego wizję wypadku:

[…]to tylko cały twój świat,
skurczony w mojej garści na obrywie głazu;
to - gwałtownym uderzeniem serca powalony szczyt. (...)
Na rozpacz-jakże go mało
A groza-wyrównana.

W tych wersach zabrakło słowa „czas”, są to zdania eliptyczne. Skoro jednak wszystko działo się błyskawicznie, to i konstrukcja czasu musi być skondensowana, musi oddawać szybkość. Końcówka przynosi nam zamarłą ze zgrozy przyrodę.

Czytając wiersz Z Tatr, można przeżyć grozę śmierci i rozpacz człowieka, próbującego z nią się pogodzić, nigdzie jednak poeta nie próbuje opisywać swoich uczuć, nie każe się wczuwać w swoje odczucia, pozwala czytelnikowi uruchomić własną wyobraźnię. W utworze góry nie są przedstawione jak u Kasprowicza czy Tetmajera, tutaj góry nie są piękną, skąpaną w słońcu arkadią, ale świadkiem tragicznych i smutnych wydarzeń.

Góry poprzez możliwość różnorodnego ich ukazania, stały się domeną poezji. To właśnie podniosła liryka, dzięki metaforom, melodyjnym wersom, zabiegom personifikacji czy synestezji mogła wyrazić specyfikę górskiego klimatu. Piękne krajobrazy można opisywać wyjątkowymi słowami, dlatego właśnie, wrażliwi na wdzięki natury poeci, zakochali się w górach i wykorzystywali ten motyw w swych lirykach. Poeci najczęściej opiewają miłość, młodość, a także naturę, która ma na nich zbawienny wpływ. Czasem jest towarzyszką wyjątkowych i niezapomnianych wędrówek, egzotycznych podróży, a czasem świadkiem nieszczęść. Jednak, jakiej roli by nie pełniła, swoją dzikością, niepoznawalnością i potęgą uwrażliwia poetów oraz czytelników na otaczający świat. Wykorzystanie motywu górskiego w literaturze poszerza poetycką przestrzeń, wzbogaca o nowe symbole, jak m.in. wspomniana róża i limba z wiersza Kasprowicza. Teksty poświęcone wzniesieniom i szczytom są zazwyczaj przejrzyste i zachęcają wielobarwną kompozycją, kolorystyką i plastycznością opisów. Rozwijają wrażliwość samych twórców oraz powodują włączenie wyobraźni czytelników.

Motyw gór będzie istniał zawsze, gdyż każde nowe pokolenie odnajdzie w górach coś nowego i opisze to tak, jak nikt wcześniej. Góry kryją wiele tajemnic, dlatego ich temat jest niewyczerpany, a motyw ponadczasowy. Literackie opisy gór pochodzące z różnych epok przynoszą nam, poza zapierającymi dech w piersiach pejzażami, nutę tajemniczości i niebanalności, która pobudza człowieka do działania, a także rozbudza ciekawość i wyobraźnię. Poeci ukazują odbiorcom, jaka potęga i siła drzemie w górach, co może zachęcać do częstszych wycieczek górskich i rozwoju własnej wrażliwości.

strona:    1    2    3    4  





Motyw gór w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Góry funkcjonują w sztuce na różne sposoby w zależności od dominujących prądów epoki i funkcji jaką spełniają w konkretnym dziele. Pozwalają człowiekowi pełniej poznać i zrozumieć siebie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca osobista, oddająca zafascynowanie autora Tatrami. Nietuzinkowe literackie wybory. Dojrzały i przemyślany pomysł zrealizowania tematu.

Fascynacje tatrzańskie w młodopolskiej literaturze i malarstwie

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze i malarstwie polskim szczególną rolę odgrywają Tatry.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, w pełni ukazuje obecność Tatr w literaturze młodopolskiej.

Tatry jako inspiracja twórczości literackiej i malarskiej. Dokonaj analizy porównawczej wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Inspiracje tatrzańskie w literaturze i malarstwie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logicznie skonstruowana, napisana ze znawstwem poruszanej materii.

Góry jako źródło inspiracji artystycznej. Omów na podstawie wybranych przykładów z różnych epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: Zaprezentowanie motywu gór, który stał się źródłem artystycznej inspiracji dla twórców z różnych epok literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Bogata w przykłady malarskie i literackie prezentacja wzbogacona o prezentację multimedialną.

Sposób wykorzystania motywu gór w twórczości poetyckiej różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Jednym z podstawowych tematów poezji jest natura. Pośród utworów jej poświęconych znaczącą rolę odgrywa motyw gór.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ambitna, zawierająca wnikliwą, nietuzinkową analizę omawianych liryk. Bogaty język. Można zastanowić się nad szerszą prezentacją wniosków.

Fascynacje górami w sztuce. Omów zjawisko na wybranych przykładach z literatury, filmu, malarstwa

Ocena:
18/20
Teza: Góry fascynują ludzi od zawsze, dlatego w literaturze i sztuce często pojawiają się jako stały symbol i archetyp. Artyści różnych epok ulegli fascynacji tymi monumentalnymi pomnikami przyrody - w twórczości symbolizują one to co stałe i niew

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, ukazując motyw gór wykorzystany przez twórców rożnych dziedzin sztuki. Język poprawny, bibliografia i materiały dodatkowe ciekawe. Można poszerzyć literaturę przedmiotu.

Sposób kreacji gór w utworach literackich różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Góry w znaczeniu symbolicznym. Odwołują się do nich przede wszystkim poeci różnych epok, wykorzystując, w zależności od swej wrażliwości oraz funkcji, jaką ma pełnić utwór. Góry wciąż pozostają uniwersalnym i ponadczasowym motywem liter

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, przejrzysta, skupiona wokół odpowiednio dobranych i zanalizowanych utworów, choć niewyróżniająca się. Trafne cytaty.

Oblicza polskich gór w malarstwie i literaturze. Omów funkcje i sposoby przedstawiania pejzażu górskiego w wybranych dziełach

Ocena:
18/20
Teza: Pejzaż może pełnić wiele funkcji w utworze, m.in. przedstawiać rzeczywistość, stanowić element konstrukcji utworu, stanowić symbol będący punktem wyjścia do dalszych rozważań lub też stanowić źródło doznań estetycznych. Do jego funkcji

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w bardzo wiele przykładów, choć ich analiza jest powierzchowna.

Zamiłowanie do Tatr i górali na podstawie Młodej Polski

Ocena:
18/20
Teza: Proces odkrywania Tatr dla kultury polskiej był złożony, wielotorowy i obejmujący różne aspekty.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, świadczy o samodzielnym myśleniu. Poszczególne przykłady omówione nieco powierzchownie.