Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szatana, diabła


Motyw szatana w literaturze dawnej i współczesnej. Omów temat, porównaj sposoby kreacji na podstawie kilku utworów

Na przestrzeni epok sposoby kreacji szatana często bardzo różniły się między sobą. Jedno, co pozostawało wspólne to to, że zawsze symbolizował zło i związany był z siłami nieczystymi. W wierzeniach judeochrześcijańskich szatan to główny duch zła we wszechświecie. Jak pisze Władysław Kopaliński postać ta została zaczerpnięta z teologii mazdaizmu staroirańskiego, która zakładała walkę między bogiem światła i dobra a bogiem ciemności i zła. W tradycji chrześcijańskiej szatan to główny przeciwnik Chrystusa. W potocznym znaczeniu utożsamiany jest z diabłem, czartem, kusicielem, który namawia człowieka do grzechu. W swojej prezentacji przedstawię kreacje szatana w literaturze dawnej i współczesnej i postaram się odpowiedzieć na pytanie: Czy wizerunek szatana w tak odległych epokach tak naprawdę bardzo się różni?

Wieki średnie w szczególny sposób ustosunkowują się do problemu istnienia szatana, choć literatura tego okresu nie daje na to zbyt wielu przykładów. Z przekazów historycznych wiadomo jednak, iż demonologia, wiara w czary i okultyzm głęboko tkwią w świadomości ludzi średniowiecza, jak i w filozofii epoki. Człowiek średniowiecza uważa, że cała istota szatana polega na tym, aby owładnąć ludzkim umysłem, skrępować jego wolną wolę, zaciemniając mu moralny tok myślenia. Dla ludzi ciemnej epoki ciało jest siedliskiem wszelkiego zła i grzechu, a życie ziemskie to tylko mało ważne bytowanie. Umartwianie ciała i asceza stają się zatem orężem walki z siłami zła. Postać szatana możemy spotkać w moralitetach, gdzie pojawia się jako uosobienie zła – diabeł - toczący walkę z dobrem o ludzką duszę. Z kolei w średniowiecznych misteriach diabeł to postać komiczna, która służy oswojeniu człowieka z nieczystymi siłami panującymi na świecie.

Epoka następna, renesans, do problemów szeroko pojętej demonologii odnosi się raczej z dystansem. Trudno odnaleźć widoczne motywy szatana w literaturze tego okresu. W utworze stanowiącym pomost między wiekami średnimi a epoką renesansu – w „Boskiej komedii” Dante Alighieri w szczegółowo i barwny sposób opisał piekło. Utwór zawiera sumę średniowiecznej wiedzy i umysłowości, odwołuje się do filozofii św. Tomasza z Akwinu. Pierwsza część utworu nosi tytuł „Piekło” („Inferno”). Główny bohater – Dante – spotyka Wergiliusza, który staje się jego przewodnikiem. Po wejściu w piekielne bramy, ich oczom ukazała się tablica głosząca „Porzućcie wszelką nadzieję wy, którzy tu wchodzicie”. Piekło w utworze to kraina katuszy, cierpią tu różne dusze, a kara zależy od rodzaju popełnionej zbrodni. Piekło o kształcie ogromnego, zwężającego się ku dołowi stożka, składa się z przedsionka i dziewięciu kręgów. Powstało na skutek upadku Lucyfera z nieba. W „Boskiej komedii” Dantego Alighieri pojawiają się także demony, które są strażnikami przydzielonego im obszaru. Na straży przedpiekla zwanego Limbą stoi mityczny przewoźnik ludzkich dusz przez rzekę, Charon. Demon ów przybiera postać siwego starca, bardzo posępnego i brzydkiego, ubrany jest w niewolniczy strój, a na głowie ma kapelusz. Kolejnym demonem, także sternikiem łodzi, jest Flegiasz, który został przemieniony w szatana. Była to kara za to, że spalił on świątynię Apollona w Delfach oraz za to, że ośmielił się gniewać na boga sztuki. Jest on przewoźnikiem Dantego i Wergiliusza po brzegach piątego piekielnego kręgu, w którym znajdują się cierpiące dusze zagniewanych grzeszników. Drugiego kręgu piekła strzeże Minos. To także mityczna postać - król wyspy Krety, syn boga Zeusa i Europy. Pełnił on funkcję sędziego w Hadesie, tutaj czuwa nad grzesznikami, którzy zgrzeszyli przez swoje zmysły, osądza ich za winy i nakłada na nich odpowiednie kary. Cerber to przykład zwierzęcia - potwora, który ucieleśnia siły zła. Jest on strażnikiem pokutującym w trzecim kręgu dantejskiej otchłani piekielnej. Z wizerunkiem demona o wyglądzie zwierzęcia Dante spotyka się w ósmym piekielnym kręgu. Tam w siódmym jarze znajdują się okrutne i kąsające dusze złodziei - węże. Te pełzające gady kojarzą się z biblijnym szatanem - wężem kusicielem, który stanowi symbol zła i grzechu, jest ucieleśnieniem nieczystych i szatańskich mocy, w nim mieści się wszystko, co najgorsze: kłamstwo, oszustwo, podstęp i spryt. Świat piekieł w „Boskiej komedii” przesycony jest symboliką mitologiczną i biblijną. W piekle obok mitologicznych postaci pojawiają się również diabły z harpunami. Pilnują one grzeszników, którzy za oszustwa pływają we wrzącej smole w piątym jarze Złych Dołów. Wodzem diabłów jest Zły Chwost, mający postać czarnego straszydła z rogami na ramionach.

Na samym dnie piekła, w dziewiątym kręgu mrocznego królestwa, w trzech paszczach Lucyfera, swoją karę odbywają Judasz – zdrajca Chrystusa, Brutus i Kasjusz – zdrajcy Cezara. Trzy głowy symbolizują wartości przeciwstawne trzem atrybutom Trójcy Świętej: potędze, mądrości i miłości. Środkowa czerwona twarz Lucyfera to nienawiść, czarna z lewej strony to ciemnota, zaś blada z prawej strony to bezsilność. Lucyfer, zwany jest Disem. Określenie Szatana tą nazwą pojawiło się pierwszy raz w Wulgacie, czyli przekładzie Pisma Świętego z IV wieku w „Księdze Izajasza”. Władca Piekła popełnił najgorszy grzech – zdradził samego Boga. Stoi on w jeziorze swoich łez, które zamarzło, gdy z porusza on swoimi skrzydłami. Lucyfer jest złem, bo jest wrogiem Boga, któremu, według średniowiecznego sposobu myślenia, nie można się sprzeciwiać, gdyż jest On najwyższą świętością.

Innym renesansowym utworem zawierającym kreację szatana jest sonet IV Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. Już sam jego tytuł: „O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem” sugeruje czytelnikowi, że nie ma ładu pomiędzy duchem i ciałem, a ludzkie życie jest niekończącą się walką, niekończącym się zmaganiem z przeciwnościami, ze złem, w której największym przeciwnikiem jest diabeł. „Srogi ciemności hetman” kusi człowieka różnymi sposobami, pragnie uwieść go pięknem świata i możliwościami, jakie daje doczesność:
„On srogi ciemności
Hetman i świata łakome marności
O nasze pilno czynią zepsowanie.”
Szatan obok cielesnych pokus pragną przywieść człowieka do grzechu. Człowiek musi zmagać się z pokusami, rozpoznać i odrzucić „świata łakome marności” i „zbiegłe lubości”, czyli wabiące go na każdym kroku wartości pozorne i przemijające rozkosze. Inaczej czeka go bowiem „zepsowanie”, czyli zatracenie, moralna degeneracja, prowadząca do potępienia i piekielnych katuszy po śmierci. Tak naprawdę zasadniczy bój toczy się na płaszczyźnie dusza-ciało, szatan i świat są tylko sprzymierzeńcami cielesności i jej pokus. Jedyną ucieczką przed złem jest Bóg, któremu należy zaufać. Podmiot liryczny zwraca się do najwyższego z prośbą:
„Ty mnie przy sobie postaw, a przezpiecznie
Będę wojował i wygram statecznie!”
Jeśli człowiek będzie głęboko wierzył w boska siłę osiągnie sukces, a dobro zatriumfuje nad złem.

W nietypowy sposób przedstawia szatana William Golding w powieści „Władca Much”. Ukazuje diabła pod postacią świńskiej głowy nasadzonej na pal. Turpistyczny obraz zakrwawionego łba, otoczonego muchami, żerującymi na padlinie, ma symbolizować zło, jakie zagościło na wyspie wśród zamieszkujących ją chłopców. Zgodnie z demonologią, Władcą Much nazywany Belzebubem, utożsamiany był z szatanem lub nazywany demonem. Jego postać pojawiła się już w starożytnej Grecji. Jej mieszkańcy w świątyni w Akcjum składali doroczna ofiarę z wołu bogu Zeusowi Apomyiosowi, chroniącemu przed muchami. Belzebub uważany jest w okultyzmie oraz w demonologii chrześcijańskiej za strażnika bram piekielnych. Utożsamiany również z Szatanem - pierwszym upadłym aniołem. Według rang piekielnych ma być „przybocznym generałem piekła”. Przedstawiany jako demon (w tej postaci posiada wiele wizerunków) albo mucha. Golding umiejętnie wykorzystuje jego postać w swej książce, by metaforycznie przedstawić czytelnikowi zło i bezduszność na wyspie.

Do motywu Fausta, a także kuszącego go szatana - Mefistofelesa nawiązuje współczesny pisarz niemiecki Tomasz Mann. Głównym bohaterem powieści „Doktor Faustus” Tomasza Manna jest Adrian Leverkhn. Ucieczką była dla niego ta dziedzina, której zdecydował się poświęcić swój geniusz - muzyka. To właśnie dla niej poświęcił spokój swojej duszy. Zawiera on pakt z diabłem dla wzmocnienia swych sił twórczych. W rozmowie z szatanem rezygnuje ze zbawienia oraz miłości ziemskiej dla dwudziestu czterech lat twórczego, szatańskiego czasu. Bezpośrednim powodem jest niemoc twórcza oraz wygórowane ambicje artysty, których nie umie zaspokoić. Bohater przegrywa swą walkę z „ciemnością” i ulega podszeptom złego. Jednak postać kusiciela w powieści ma przede wszystkim znaczenie symboliczne. Cała powieść poświęcona jest przemianom w kulturze, świadomości i polityce niemieckiej od czasów romantyzmu po okres stworzenia powieści. Jedna z interpretacji mówi, że akt podpisania paktu utożsamiany jest z przejęciem władzy przez Hitlera w 1933 roku. Adrian Leverkhn był genialny już przed podpisaniem paktu- (niemiecka kultura rozwijała się świetnie już przed rokiem 1933 - ale podpisuje go w nadziei na uzyskanie jeszcze więcej mocy twórczych. Inna interpretacja głosi, iż podpisania paktu można doszukać się w XIX wieku, a rok 1933 jest momentem, w którym szatan dopomina się o swoje. Jakkolwiek nie rozumieć słów Manna szatan jest tu utożsamiony ze złem, jednak nie abstrakcyjnym, tylko konkretnym – złem nazizmu i ideologii reprezentowanej przez Hitlera. Utwór, mimo katastroficznego wydźwięku, ma również przesłanie uniwersalne by nie utracić nadziei na przebaczenie i zbawienie.

Wśród twórców współczesnych do motywu szatana i walki dobra ze złem nawiązuje Paulo Coelho. W swojej książce „Demon i Panna Prym” ukazuje historię człowieka, który doznając tragicznych wydarzeń w swym życiu, wystawia innych na próbę, szukając w ten sposób swej własnej drogi. Podczas jego podróży towarzyszą mu dwa demony, dobry i zły, walczące o jego duszę. Właśnie złego demona możemy utożsamiać z szatanem. Obserwujemy naprzemienną dominację dobra i zła nad duszą bohatera, a także pojawienie się walczących sił nieczystych u boku Chantal Prym, która została wybrana przez tajemniczego gościa do swego eksperymentu. Cała opowieść stanowi walkę. Przypomina to sytuację z przywołanego sonetu Sępa-Szarzyńskiego, gdzie człowiek prowadzi wojnę z szatanem, pokusami świata i ciałem. W utworze Coelho wynik starcia jest również zależny od samego człowieka. Powinien on zwalczać pokusę i dokonywać właściwego wyboru, demony jego duszy ukazują mu dwie drogi, ale to do niego należy wybór. Opowieść kończy się niezgodnie z przewidywaniami wędrowca, który wyznaczył dwie możliwości zakończenia eksperymentu. Widział on jedynie dobre lub złe rozwiązanie, postrzegał świat w białych i czarnych barwach. Coelho pokazuje całkiem nowe spojrzenie na świat. Udowadnia, że wpływ demonów i innych sił nadprzyrodzonych na życie człowieka jest jedynie częściowy, gdyż tylko my sami możemy wybrać naszą przyszłość.

Jak widać na podstawie zaprezentowanych utworów kreacje szatana, mimo różniących je szczegółów, na przestrzeni kolejnych epok literackich nie odbiegają daleko od siebie. Niezależnie czy mamy do czynienia z Lucyferem, Władcą Much, „srogim ciemności hetmanem”, czy też demonem zła szatan reprezentuje ciemne moce. Stworzony jest by wodzić ludzi na pokuszenie, obiecywać im korzyści materialne, cielesne w zamian za utratę duszy i możliwości zbawienia. Najczęściej jednak szatana nie powinniśmy utożsamiać z konkretną postacią obdarzoną realnym ciałem, niezależnie czy będzie to postać eleganckiego dżentelmena, czy odrażającego Belzebuba, ale ze złem które panuje na ziemi, które jest udziałem samego człowieka, i któremu każdy powinien się przeciwstawić. Jedynie to sprawi, że ostatecznie zatriumfuje pokój i dobro.

strona:    1    2    3    4  





Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Konszachty z nieczystymi siłami. Omów na wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze i sztuce odnajdujemy różnorodne wizerunki porozumienia pomiędzy człowiekiem, a istotą z natury złą i nieczystą.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Wyróżnia sie bogata bibliografia i poprawny styl wypowiedzi.

Porównaj różne wcielenia diabła w literaturze i omów ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze odnaleźć możemy wiele rozmaitych wcieleń diabła, które pełnia w utworach określona funkcję.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawnie realizuje temat. Zawiera przejrzysta bibliografię; napisana jest płynnym językiem.

Motyw szatana w literaturze dawnej i współczesnej. Omów temat, porównaj sposoby kreacji na podstawie kilku utworów

Ocena:
20/20
Teza: Czy wizerunek szatana w literaturze dawnej i współczesnej tak naprawdę bardzo się różni?

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, odwołuje się do ciekawych utworów. Widać dojrzałość autora i łatwość w poruszaniu się w literaturze. Poprawny plan i bibliografia.

Literackie, malarskie i filmowe wizje piekła. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Odmienność kreacji wizerunków piekła w różnych rodzajach sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Bogata literatura i konkretny plan pracy zasługują na uznanie.

Odwołując się do wybranych przykładów, zaprezentuj różne sposoby realizacji motywu szatana w literaturze, sztuce i filmie

Ocena:
20/20
Teza: Motyw szatana w literaturze, sztuce i filmie odnajduje różne sposoby realizacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, ukazuje różnorodne kreacje pana ciemności.

Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe przedstawienie dwóch nieziemskich krain. Szczegółowe i trafne opisy.

Różne pojęcia motywu zła w literaturze, filmie i sztuce. Omów zagadnienie odwołując się do wybranych przykładów.

Ocena:
20/20
Teza: Artyści ukazują zło na wiele sposobów, ale zazwyczaj w opozycji do dobra, przypominając o wolnej woli człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różne oblicza zła w literaturze, sztuce i filmie. Przedstawia zło jako motyw diabła, jako kreację, sztukę (podnieta) oraz jako narzędzie totalitaryzmu. Bogata prezentacja multimedialna.

Motyw kuszenia w literaturze i sztuce. Przedstaw na przykładzie wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodne realizacje motywu kuszenia w literaturze oraz sztuce.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Diabeł i jego funkcje w literaturze i sztuce. Przedstaw motyw na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie różnych ujęć postaci diabła i jego funkcji w literaturze i sztuce na przestrzeni epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bogata w przykłady z literatury, sztuki i filmu. Poprawna analiza zgromadzonego materiału.

Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Od lęku do oswojenia – tak zmieniło się nastawienie ludzkości do raju i piekła.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa prezentacja. Na podkreślenie zasługują własne wnioski.

Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku

Ocena:
19/20
Teza: Diabeł był inspiracją w wielu istotnych i wartościowych dziełach kultury, mimo iż zazwyczaj kojarzy się z mocami zła, w oczach artystów pełnił różnorodne funkcje i przybierał rozmaite wcielenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, wnikliwe przedstawienie różnych funkcji szatana w literaturze XIX i XX wieku. Bogata literatura przedmiotowa.

Scharakteryzuj motyw szatana w literaturze, analizując wybrane dzieła literackie różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Wizerunek szatana na przestrzeni wieków często się zmieniał. W zależności od czasu i okoliczności kulturalnych szatan objawiał swoje rozmaite oblicza.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo oryginalna, przemyślana i dojrzała praca. Ciekawe wnioski i tok argumentacji.

Motyw diabła i demona w literaturze polskiej i obcej. Omów ich funkcje na podstawie wybranych przykładów.

Ocena:
19/20
Teza: Nikt do końca nie zna natury diabła, dlatego w literaturze powstawało wiele jego odmiennych wizerunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Różne wcielenia diabła w literaturze

Ocena:
19/20
Teza: Postać diabła była i jest natchnieniem dla rzeszy pisarzy, którzy przedstawiają go w swych utworach w różnoraki sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wszelkie niezbędne informacje, pokazuje różnorodność szatańskich postaci w różnych epokach

Motyw szatana i jego różnorodne przedstawienia w różnych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Postać szatana ewoluowała, gdyż zwiększał się zakres funkcji pełnionych przez tę postać w tekstach kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w bardzo przejrzysty sposób realizuje temat. Odwołuje się do bardzo różnorodnych tekstów kultury (m.in. książka, malarstwo, rzeźba, film).

Podobieństwa i różnice w sposobach kreacji szatana w wybranych dziełach literackich i sztukach plastycznych

Ocena:
18/20
Teza: Znana już z biblii postać szatana przez kolejne epoki ewoluowała, pełniąc w wybranych utworach różne funkcje, by dziś stać się jedną z ikon popkultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, prowadząca do trafnych wniosków. Interesujące malarskie wizerunki szatana. Można popracować nad językiem wypowiedzi.

Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych

Ocena:
17/20
Teza: Bez postaci diabła nie mielibyśmy wielu arcydzieł polskiej i światowej literatury i sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje przedstawioną tezę. Klasyczna literatura podmiotu, bogate opisy dzieł malarskich.

Piekło i jego mieszkańcy w literaturze i sztuce

Ocena:
17/20
Teza: Piekło i postać szatana związane są z kulturą ludzką od powstania Biblii. Autorzy w różny sposób wykorzystywali te motywy uatrakcyjniając swoje dzieła.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca odnosi się do literackich i malarskich przykładów wykorzystania motywu piekła i szatana. Trafnie postawiona teza i skonstruowane wnioski.