Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szatana, diabła


Różne wcielenia diabła w literaturze

W świecie ludzi istnieją dwie podstawowe, przeciwstawne sobie wartości; dobro i zło. Pierwsza z nich utożsamiana jest ze wszystkim tym, co w jednostce i jej czynach pozytywne. Druga to tzw. ciemna strona człowieka, związana z jego negatywnymi cechami i zachowaniami.. To, co dobre a co złe wyznaczane jest przede wszystkim przez środowisko, w jakim się żyje oraz religię, jaką się wyznaje. Pozytywne wartości z reguły związane są z bogiem – idealnym wzorcem, którego należy naśladować. W religii katolickiej nakazuje się żyć tak, jak nauczał Chrystusa, w buddyzmie czci się Buddę i zachowuje się według ustalonego przez niego systemu moralnego, a w Islamie postępuje się zgodnie z przykazaniami Allacha. Boskiej istocie przeciwstawiona jest najczęściej jakaś postać identyfikowana ze złem – coś, co przeraża zarówno swym wyglądem, jak i zachowaniem, co kusi do grzechu, czego należy bezwzględnie unikać. W chrześcijaństwie istota taka określana jest mianem diabła lub szatana. Jego dokładny obraz został przedstawiony w Biblii, która w całej swej treści, w różnych formach, przestrzega przed nim człowieka. Już w pierwszej księdze Starego Testamentu, nazwanej Księgą Rodzaju, zawarte zostaje wyraźne przesłanie, że szatan jest złem i poddawanie się jego namowom wywołuje tylko i wyłącznie negatywne skutki. To właśnie on, pod postacią węża, nakłania Ewę do zerwania i skosztowania zakazanego owocu. To dzięki niemu pierwsi ludzie zostają wygnani z Raju i muszą zamieszkać na pustkowiu, pozbawieni wszelkiej pomocy, bezradni i opuszczeni. Także w dalszych jej częściach, diabeł zawsze ukazywany jest jako kusiciel, wcielone zło, źródło cierpienia, bólu i wszelkich klęsk nakładanych na ludzkość.
Postać ta stała się natchnieniem dla rzeszy pisarzy, którzy przedstawiali go w swych utworach w różnoraki sposób. Po przeanalizowaniu tych dzieł, podzieliłem je na cztery podstawowe grupy:
- ukazujące demoniczny obraz diabła
- ukazujące diabła jako kusiciela
- ukazujące diabła jako źródło buntu
- ukazujące diabła jako istotę o zabarwieniu pozytywnym.
Przedstawicielem pierwszej grupy jest przede wszystkim Boska Komedia Dantego. Jest to utwór poetycki opisujący wędrówkę autora przez trzy krainy zaświatów: Piekło, Czyściec i Niebo. W każdej z nich Dantemu towarzyszą przewodnicy, którymi są kolejno: Wergiliusz – starożytny poeta rzymski (autor Eneidy), Beatrycze – ukochana pisarza oraz Bernard z Clairvaux – wielki Doktor Kościoła. Jego pielgrzymka rozpoczyna się 7 kwietnia 1300, w noc z Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek, a pierwszym miejscem, jakie odwiedza jest Piekło, którego opis rozpoczyna się od przedstawienia przez Wergiliusza historii jego powstania. Opowiada on jak to Lucyfer został strącony na ziemię, a w miejscu, gdzie spadł powstała wielka dziura. Na samym dnie utworzonego przez nią, zwężającego się leja powstało Piekło. W wizji Dantego składa się ono z dziewięciu kręgów, w których przebywają grzesznicy o różnym stopniu i ciężarze winy. Im niżej usytuowany jest krąg, tym więksi zbrodniarze się w nim znajdują i tym okrutniejszym podlegają karą. Najwyższym przewinieniem jest zdrada, dlatego na samym dnie leja, tuż obok straszliwej paszczy szatana umieszczeni zostali Judasz (jeden z apostołów, zdradził Chrystusa - wydał miejsce jego pobytu) i Brutus (najwierniejszy przyjaciel Cezara, który go zdradził i pozwolił zabić). Piekło w Boskiej Komedii to miejsce okropnych mąk i cierpień, zadawanych przez różne przerażające bestie i potwory. Ich pierwowzory w dużej części zaczerpnięte zostały z mitologii oraz Biblii, a są wśród nich między innymi: Cerber, Meduza, Harpie czy Minotaur. Oprócz nich znajdują się tu także węże, roje os i mszyc, które swymi ukąszeniami zadają grzesznikom ból nie do zniesienia. Wśród tych wszystkich stworzeń przebywa Lucyfer, którego zadaniem jest bezpośrednie wymierzanie kar zesłanym do jego królestwa.
Świat szatana przedstawiony w omawianym utworze jest przerażający w dwojaki sposób. Po pierwsze, postacie w nim opisane mają demoniczny wygląd i kojarzą się głównie ze strachem, okrucieństwem oraz niebezpieczeństwem. (np. Cerber – trzygłowy pies pilnujący bram Hadesu w mitologii greckiej, Minotaur – człowiek z głową byka, pożerający młode dziewczęta i chłopców, Meduza – postać, która zamiast włosów miała węże). Po drugie, obraz cierpień zadawanych grzesznikom jest tak różnorodny, wymyślny i przesycony bólem oraz cierpieniem, że sama myśl o nich wzbudza lęk.
Dopełnieniem demonicznego obrazu diabła w literaturze jest hymn Jana Kasprowicza pod tytułem Dies Irea. ( z łac. Dzień gniewu). Utwór ten przedstawia wizję dnia Sądu Ostatecznego. Szatan jest tu wcieleniem nierządu i grzesznego pożądania. U bram piekieł poeta umieścił pierwszą kobietę – Ewę, która pomimo niewinnego, wręcz anielskiego wyglądu, charakteryzuje się przede wszystkim lubieżnością – jest przedstawiona jako kochanka diabła i matka Śmierci. Szatan to czarna, rozpalona postać, ojciec rozpusty, źródło zdrady, przyczyna grzechu, zemsty i rozpaczy szaleńczego śmiechu. Jest dwujęzycznym smokiem i istotą o trzech grzbietach. W całym utworze wyczuwa się nastrój strachu, rozpaczy, a fragmenty opisujące zbliżenia szatana i Ewy przesiąknięte są lubieżnym erotyzmem, który wywołuje u czytelnika uczucie niesmaku oraz kojarzy się z czymś złym i niemoralnym. Podobnie jak u Dantego, szatan uosabiany jest z potworem; istotą odstraszającą zarówno swym wyglądem zewnętrznym, jak i zepsuciem wewnętrznym.
Druga grupa utworów przedstawia diabła jako kusiciela; osobę, która za pomocą wymyślnych sztuczek i obietnic pozyskuje przyszłych mieszkańców piekieł. Najbardziej znanym dziełem, ukazującym zaprzedanie się diabłu i konsekwencje tego czynu, jest Faust autorstwa Johanna Wolfganga Geothego. Tytułowy bohater jest przedmiotem zakładu pomiędzy szatanem, zwanym tu Mefistem i Bogiem. Goethe przedstawia tu diabła jako postać przebiegłą , wykorzystującą najsłabszy punkt osobowości Fausta, którym jest namiętna żądza wiedzy, aby zdobyć jego duszę. Ten ulega jego namowom i zawiera z nim pakt. Mefisto to postać bardziej metaforyczna niż metafizyczna; nie budzi ona strach ani obrzydzenia, nie przybiera demonicznych postaci. Jest bliższa obrazowi człowieka niż bestii. Diabeł jest tu stroną kontraktu – zdobycie duszy Fausta jest dla niego tylko kolejnym „dobrym interesem”.
Bardzo podobny obraz ukazany jest w balladzie Adama Mickiewicza pod tytułem Pani Twardowska. Tutaj również diabeł – Mefistofeles – to postać pozyskująca nowe dusze. Przedstawiony jest jako odbiorca zapłaty – wykonawca kontraktu, nazywanego tu „cyrografem”, zawartego pomiędzy nim a Twardowskim. Główny bohater podpisał z diabłem umowę na Łysej Górze, zgodnie z którą przez dwa lata biesy miały być na jego usługi. W zamian za to on ,po upływie tego czasu, miał udac się do Rzymu, gdzie zostałby porwany do piekła. Jednak Twardowski nie dotrzymał drugiej części cyrografu i przez siedem lat unikał diabła. Jednak po tym czasie nieopatrznie wszedł do karczmy o nazwie Rzym i Mefistofeles przyszedł odebrać od niego zapłatę za diabelskie usługi. Jednak sprytny Twardowski przechytrzył go, wykorzystują zagwarantowane w umowie trzy życzenia, które diabeł musiał spełnić przed zabraniem jego duszy. Pierwsze dwa ( ożywienie konia z herbu gospody, ukręcenie bicza z piasku i postawienie gmachu, na którym koń będzie mógł się paść; kąpiel w święconej wodzie) nie sprawiły mu większej trudności, choć kąpiel w wodzie święconej nie należy do rzeczy przyjemnych z punktu widzenia diabła. Jednak trzecie życzenie – rok spędzony pod rządami pani Twardowskiej – tak go przeraziło, że czmychnął przez dziurkę od klucza ,a Twardowski zachował duszę. Utwór ten napisany jest w nastroju parodii, a postać diabła – szczególnie jego ucieczka przed kobietą – budzi w czytelniku tylko śmiech. Nie jest on tu ani trochę niebezpieczny – wręcz odwrotnie – przegrywa z człowiekiem i zostaje ośmieszony.
Dwa powyższe utwory całkowicie odbiegają od obrazu diabła przedstawianego w dziełach pierwszej grupy. To postać mająca wiele cech ludzkich, choć nie pozbawiona elementów magicznych; Mefisto w Fauście ma wiedze i możliwości, do których człowiek nie ma dostępu, a mickiewiczowski Mefistofeles wyskakuje z kielicha z wódką, ma nos jak haczyk, kurzą nogę i krogulcze paznokcie. Autorzy koncentrują się tu przede wszystkim na przedmiocie zainteresowań diabła, którym jest dusza człowieka, ale pozbawiają go jego demonicznej natury, nadając mu cechy, zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne, bardziej ludzkie niż metafizyczne. Dzięki temu czytelnik może nawet odczuwać pewną sympatię do tej postaci, a na pewno nie budzi w nim ona przerażenia.
Inny obrazem szatana, ukazanym w literaturze, reprezentuje trzecia grupa utworów, specyficzna przede wszystkim dla polskiego Romantyzmu. Był to bowiem czas, w którym wielu naszych rodzimych pisarzy, ze względu na czas historyczny, w którym przypadło im tworzyć, zajmowało się problematyką powstańczą. Szatan był przez nich ukazywany jako źródło buntu, prowodyr wybuchów zbrojnych. Najlepszym przykładem tego są dwa dzieła: Kordian- Juliusza Słowackiego i Nie – Boska Komedia – Zygmunta Krasińskiego.
W pierwszym z nich obraz szatana przedstawiony jest w pierwszej części utworu, nazwanej Przygotowaniem. Szatan jest tu przywódcą wszystkich diabłów i ma postać pięknego anioła. W nocy 31 grudnia 1799 roku, w chacie czarnoksiężnika Twardowskiego, w górach Karpackich wraz z dziesięcioma tysiącami swych podwładnych tworzy on przywódców powstania listopadowego. Jego obraz przesiąknięty jest magią , ale nie budzi grozy, pomimo tego, że pojawiają się w nim elementy drastyczne; na przykład smarowanie krwią dziecięcą wiekowego zegara. Jednak jednoznacznie ukazane jest tu, że to, nad czym pracują diabły jest złe i niebezpieczne. Przygotowanie to wyraźny, negatywny osąd autora dotyczący powstań zbrojnych Polaków. Słowacki wkładając w ręce szatana tworzenie głównych przywódców powstania, jednoznacznie daje do zrozumienia, że są oni narzędziami w rękach zła i ich czyny należy potępiać, a nie wychwalać.
Podobne przesłanie zawarte jest w drugim utworze. Ingerencja sił nieczystych w życie ludzi i ich decyzje przyjmuje tu postać kuszenia; szatan zsyła na głównego bohatera – hrabiego Henryka – Orła, który namawia go, przewidując mu przyszłą sławę i bohaterstwo, do bezlitosnej walki z wrogiem w obronie swojej klasy społecznej. I znów to siły zła wywołują w człowieku chęć walki, podsycaja jego gniew, skłaniają do zabijania. Krasiński, podobnie jak Słowacki jest przeciwny zbrojnym wystąpieniom i dlatego w roli burzyciela stawia szatana, który jest przedstawicielem zła.
Najciekawszy i moim zdaniem najbardziej intrygujący obraz szatana został przedstawiony w utworze reprezentującym ostatnią grupę, którym jest Mistrz i Małgorzata autorstwa Michała Bułhakowa. Omawiana przeze mnie postać przybiera tu postać ludzką – mistrza czarnej magii – Wolanda. Towarzyszy mu jego świta; czarny kot – Behemot, Azazello, Korowiow, zazywany tez Fagotem i Hella – służąca – wampirzyca. Cała szóstka przybywa do Moskwy, aby poczynić przygotowania do corocznego balu u Szatana. Podczas nich ma miejsce wiele niesamowitych zdarzeń, z których każde ma charakter metaforyczny i wyśmiewa lub wychwala różnorodne cechy ludzkie. Szatan i jego świta przedstawieni tu są jako postacie pozytywne. Behemot i Korowiow swoimi wypowiedziami i wyczynami nieraz rozśmieszają czytelnika. Woland to elegancki i bardzo tajemniczy mężczyzna. Najbardziej demoniczną postacią jest tu Hella, która jako wiedźma posiada najwięcej cech magicznych, z których na pierwszy plan wysuwają się jej nagość i odrażająca blizna na szyi. Szatan jest tu postacią sprawiedliwą , karzącą za grzechy, ale tez nagradzającą za dobro. Zadziwiajace jest to, że pomimo iż jest przeciwnikiem Boga, wchodzi w układy z Chrystusem i w swych czynach kieruje się podobnymi jak on zasadami, choć forma jego kar i nagród zdecydowanie odbiega od sposobów karania i nagradzania przez Chrystusa. Szatan jest tu bohaterem pozytywnym, który budzi w człowieku szacunek i respekt. Jest to postać tak stworzona, że nie można go negatywnie oceniać. Pomimo metod jakich używa, jego działani są słuszne. Bułhakow przez czyny Wolanda i jego świty ukazuje wady społeczeństwa rosyjskiego. Krytykuje chciwość, pijaństwo, obżarstwo i zakłamanie a na piedestał wynosi wierność, prawdę i miłość.
Podsumowują, mogę stwierdzić, że szatan przedstawiany w literaturze ma bardzo wiele oblicz. Odbiór tej postaci przez czytelnika zależny jest od sposobu ukazania go przez pisarza. Jedni opisują jego zewnętrzną postać – straszą, ukazując go jako bestię czy przerażającego demona. Drudzy na pierwszy plan wysuwają jego cechy wewnętrzne, bądź te negatywne – przebiegłość, bezlitosność, krwiożerczość – bądź te bardziej pozytywne, z których na pierwszy plan wysuwa się sprawiedliwość. Moim zdaniem, im bardziej ludzką postać twórca nadaje obrazowi szatana, tym mniej jest on dla czytelnika przerażający. W dzisiejszych czasach zanika granica miedzy dobrem a złem, tak , jak w literaturze diabeł nie zawsze musi być demonem. Z jednej strony ma to swoje plusy, gdyż powinniśmy umieć patrzeć na każda sprawę wielowarstwowo – nie wszystko bowiem jest tylko czarne lub białe. Z drugiej jednak, brakuje dzisiaj wyodrębnienia takich głównych kanonów dobra i zła, które pomagały by człowiekowi w podejmowaniu słusznych decyzji, podpowiadały jak żyć. Myślę, że ta wieloznaczność w obrazach diabła ma swoje przełożenie na realny świat. Każdy z nas bowiem inaczej go postrzega, inaczej interpretuje towarzyszące mu zdarzenia. Czy zawsze słusznie ? – Na to pytanie każdy z nas musi sobie odpowiedzieć indywidualnie!

strona:    1    2    3    4    5  





Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Konszachty z nieczystymi siłami. Omów na wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze i sztuce odnajdujemy różnorodne wizerunki porozumienia pomiędzy człowiekiem, a istotą z natury złą i nieczystą.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Wyróżnia sie bogata bibliografia i poprawny styl wypowiedzi.

Porównaj różne wcielenia diabła w literaturze i omów ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze odnaleźć możemy wiele rozmaitych wcieleń diabła, które pełnia w utworach określona funkcję.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawnie realizuje temat. Zawiera przejrzysta bibliografię; napisana jest płynnym językiem.

Motyw szatana w literaturze dawnej i współczesnej. Omów temat, porównaj sposoby kreacji na podstawie kilku utworów

Ocena:
20/20
Teza: Czy wizerunek szatana w literaturze dawnej i współczesnej tak naprawdę bardzo się różni?

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, odwołuje się do ciekawych utworów. Widać dojrzałość autora i łatwość w poruszaniu się w literaturze. Poprawny plan i bibliografia.

Literackie, malarskie i filmowe wizje piekła. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Odmienność kreacji wizerunków piekła w różnych rodzajach sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Bogata literatura i konkretny plan pracy zasługują na uznanie.

Odwołując się do wybranych przykładów, zaprezentuj różne sposoby realizacji motywu szatana w literaturze, sztuce i filmie

Ocena:
20/20
Teza: Motyw szatana w literaturze, sztuce i filmie odnajduje różne sposoby realizacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, ukazuje różnorodne kreacje pana ciemności.

Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe przedstawienie dwóch nieziemskich krain. Szczegółowe i trafne opisy.

Różne pojęcia motywu zła w literaturze, filmie i sztuce. Omów zagadnienie odwołując się do wybranych przykładów.

Ocena:
20/20
Teza: Artyści ukazują zło na wiele sposobów, ale zazwyczaj w opozycji do dobra, przypominając o wolnej woli człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różne oblicza zła w literaturze, sztuce i filmie. Przedstawia zło jako motyw diabła, jako kreację, sztukę (podnieta) oraz jako narzędzie totalitaryzmu. Bogata prezentacja multimedialna.

Motyw kuszenia w literaturze i sztuce. Przedstaw na przykładzie wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodne realizacje motywu kuszenia w literaturze oraz sztuce.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Diabeł i jego funkcje w literaturze i sztuce. Przedstaw motyw na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie różnych ujęć postaci diabła i jego funkcji w literaturze i sztuce na przestrzeni epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bogata w przykłady z literatury, sztuki i filmu. Poprawna analiza zgromadzonego materiału.

Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Od lęku do oswojenia – tak zmieniło się nastawienie ludzkości do raju i piekła.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa prezentacja. Na podkreślenie zasługują własne wnioski.

Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku

Ocena:
19/20
Teza: Diabeł był inspiracją w wielu istotnych i wartościowych dziełach kultury, mimo iż zazwyczaj kojarzy się z mocami zła, w oczach artystów pełnił różnorodne funkcje i przybierał rozmaite wcielenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, wnikliwe przedstawienie różnych funkcji szatana w literaturze XIX i XX wieku. Bogata literatura przedmiotowa.

Scharakteryzuj motyw szatana w literaturze, analizując wybrane dzieła literackie różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Wizerunek szatana na przestrzeni wieków często się zmieniał. W zależności od czasu i okoliczności kulturalnych szatan objawiał swoje rozmaite oblicza.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo oryginalna, przemyślana i dojrzała praca. Ciekawe wnioski i tok argumentacji.

Motyw diabła i demona w literaturze polskiej i obcej. Omów ich funkcje na podstawie wybranych przykładów.

Ocena:
19/20
Teza: Nikt do końca nie zna natury diabła, dlatego w literaturze powstawało wiele jego odmiennych wizerunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Różne wcielenia diabła w literaturze

Ocena:
19/20
Teza: Postać diabła była i jest natchnieniem dla rzeszy pisarzy, którzy przedstawiają go w swych utworach w różnoraki sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wszelkie niezbędne informacje, pokazuje różnorodność szatańskich postaci w różnych epokach

Motyw szatana i jego różnorodne przedstawienia w różnych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Postać szatana ewoluowała, gdyż zwiększał się zakres funkcji pełnionych przez tę postać w tekstach kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w bardzo przejrzysty sposób realizuje temat. Odwołuje się do bardzo różnorodnych tekstów kultury (m.in. książka, malarstwo, rzeźba, film).

Podobieństwa i różnice w sposobach kreacji szatana w wybranych dziełach literackich i sztukach plastycznych

Ocena:
18/20
Teza: Znana już z biblii postać szatana przez kolejne epoki ewoluowała, pełniąc w wybranych utworach różne funkcje, by dziś stać się jedną z ikon popkultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, prowadząca do trafnych wniosków. Interesujące malarskie wizerunki szatana. Można popracować nad językiem wypowiedzi.

Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych

Ocena:
17/20
Teza: Bez postaci diabła nie mielibyśmy wielu arcydzieł polskiej i światowej literatury i sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje przedstawioną tezę. Klasyczna literatura podmiotu, bogate opisy dzieł malarskich.

Piekło i jego mieszkańcy w literaturze i sztuce

Ocena:
17/20
Teza: Piekło i postać szatana związane są z kulturą ludzką od powstania Biblii. Autorzy w różny sposób wykorzystywali te motywy uatrakcyjniając swoje dzieła.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca odnosi się do literackich i malarskich przykładów wykorzystania motywu piekła i szatana. Trafnie postawiona teza i skonstruowane wnioski.