Prometeusz i szatan. Motyw buntu w literaturze różnych epok
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw buntu


Prometeusz i szatan. Motyw buntu w literaturze różnych epok

Jedynym oparciem dla ducha jest bunt! Bunt, co jak mina pod twierdzą wybucha, bunt przeciw rzeczom, ludziom i własnej istocie. Przeciw życiu i śmierci!
Bunt przeważnie kojarzy się nam ze złem, zbrodniami, śmiercią i zabijaniem. Jest głosem niezadowolenia lub niezgody z jakąś określoną sytuacją. Bunt z reguły rodzi się z nienawiści; w ludziach narasta gniew, który łatwo wyzwolić; wystarczy tylko mieć odpowiednie predyspozycje osobowościowe, aby nim dobrze pokierować, a już stoi się na czele grupy gotowej na wszystko w imię swoich przekonań. Czynnikami, które najczęściej go wywołują są: niesprawiedliwość i nierówność klasowa, głód, bieda, narzucana władza, prześladowania czy ucisk społeczny. Najlżejszymi jego formami są strajki oraz pokojowe manifestacje, których zadaniem jest zwrócenie uwagi na problem i znalezienie jego rozwiązania. Mogą one jednak przekształcać się w bunty zbrojne, których celem jest zniszczenie wroga, czyli inaczej mówiąc - źródła problemu. Jest to forma najbardziej krwawa, niosąca ze sobą tysiące ofiar, wywołująca w ludziach najgorsze instynkty. Istnieje jednak jeszcze inny rodzaj buntu – bunt jednostki, która nierzadko poświęca życie dla dobra innych ludzi. Czasami przychodzą na świat osoby, które żyją tylko po to, aby coś zmienić, aby przez swe poświęcenie polepszyć ludziom życie. Podejmują one indywidualny bunt – nie są jego przywódcami, lecz jedynymi uczestnikami – samotnymi bojownikami w imię dobra i pozytywnych idei.
Motyw buntu bardzo często był wykorzystywany w literaturze. Wyróznić tu można dwa jego podstawowe rodzaje: bunt prometejski i bunt szatański.
Pierwszy z nich związany jest z bohaterem mitologii greckiej – Prometeuszem. Tytan ten, wbrew woli bogów, stworzył człowieka, a następnie wyposażył go w ogień, skradziony z Olimpu oraz nauczył róznych rzemiosł, aby mógł on stać się samodzielny. Prometeusz,za swą śmiałość, został surowo ukarany; przykuto go do skały, a orzeł codziennie wyjadał mu wątrobę, które wciąż odrastała( Od tych straszliwych cierpień uwolnił go później Herakles). Jego cierpienia jednak nie poszły na marne; człowiek stał się panem na ziemi. Prometeusz jest symbolem jednostki, która zbuntowała się przeciwko niesprwawiedliwości na świecie. Uważał, że urodził się po to, aby coś zmienić i to zmienić na lepsze. Odbierając bogom pełnię władzy nad światem i oddając ją częściowo w ręce ludzi, zdobył się na wielką odwagę, ale też popełnił czyn niedozwolony i był świadomy, że zostanie za niego surowo ukarany. Dodatkowym poświęceniem było u niego to, że zdradził swą rodzinę – był synem tytana Japety i nimfy Klimeny. Jego czyn stał się natchnieniem dla wielu późniejszych pisarzy, którzy swych bohaterów kreowali na podobne postacie. Od niego tez powstało pojęcie buntu prometejskiego, czyli buntu jednostki w imię wyższych wartości, dla dobra ogółu.
Postawa prometejska przedstawiona jest między innymi w takich utworach, jak: Konrad Wallenrod i Dziady cz. III, autorstwa Adama Mickiewicza, hymny Jana Kasprowicza – Dies Irea i Święty Boże – oraz powieść Alberta Camusa – Dżuma.
Adam Mickiewicz był najsłynniejszym poetą epoki Romantyzmu. Tworzył w okresie, gdy Polska znajdowała się pod zaborami i był czynnym patriotą. Za uczestnictwo w Towarzystwie Filomatów i tajnym Związku Filaretów został aresztowany i skazany na wygnanie do Rosji, skąd później przeniósł się do Paryża. Jego utwory powstawały więc na emigracji i skupiały się głównie wokół problemu przywrócenia Polsce niepodległości. Postawa prometejska była według niego jedną z metod walki z zaborcą.
Najlepszym tego przykładem jest tytułowa postać Konrada Wallenroda. Był on synem litewskiego rycerza. Będąc jeszcze małym dzieckiem, został uprowadzony przez Krzyżaków i jako Walter Alf dorastał na dworze mistrza krzyżackiego Winrycha, który był jego ojcem chrzestnym. Krzyżacki opiekun traktował go niczym własnego syna, lecz nigdy nie zdołał zyskać jego miłości. Na rozwój Konrada bowiem ogromny wpływ wywarł litewski wajdelota (wędrowny pieśniarz), który na zamku krzyżackim pełnił funkcję tłumacza. Halban opowiadał chłopcu o Litwie, umiejętnie podsycając uczucie tęsknoty za rodzinnymi stronami i nienawiść do Krzyżaków. Jednocześnie wpajał mu zasady walki z wrogiem, z których najlbardziej skuteczną miał być podstęp. Konrad uczył się więc rzemiosła rycerskiego, wierząc, że kiedyś je wykorzysta, mszcząc się za krzywdy swojego narodu. Udało mu się w końcu zbiec na litewską stronę i wraz z Halbanem dotrzeć na dwór księcia Kiejstuta, gdzie osiadł i ożenił się z córką przychylnego mu władcy – Aldoną. Kiedy Krzyżacy ponownie zaczęli najeżdżać ziemie litewskie i po krwawych walkach zdobyli Kowno i Kiejdany, Walter zdecydował się wprowadzić w życie nauki Halbana. Porzucił żonę oraz dom i z wiernym wajdelotom u boku, walczył w Finlandii i w Niemczech. Tam jako giermek dołączył do orszaku hrabiego Wallenroda, udającego się na wyprawę do Palestyny. Podejrzany o zamordowanie swego pana, uciekł do Hiszpanii, gdzie pod przybranym mianem Konrada Wallenroda zasłynął z dzielności w walkach z Maurami. Już jako znany rycerz wstąpił do zakonu Krzyżaków, gdzie szybko awansował aż do pozycji mistrza Zakonu. Mimo nękających go wątpliwości, doprowadził do klęski wojsk krzyżackich. Został jednak zdemaskowany i zginą śmiercią samobójczą.. Historia ta jest ewidentnym nawiązaniem do czynu Prometeusza. Zachodzące tu podobieństwa to:
• Bunt przeciwko niesprawiedliwości; zarówno Prometeusz, jak i Konrad bronili osób, które były im bliskie, przed uciskiem ze strony wiekszej, silniejszej potegi ; pierwszy przeciwko bogom, drugi przeciwko Krzyżakom
• Poświecenie własnego dobra dla dobra ogółu: Prometeusz poświęcił swe szczęśliwe, boskie życie by stworzyć zycie wieksze i ważniejsze, Konrad porzucił rodzinny dom i ukochaną kobietę, która z tęsknoty zamkneła się w wieży, aby inni mogli cieszyc się wolnoscia i miłościa
• Zdrada środowiska, w którym żyli; obaj przeciwstawili się jednostkom, które ich wychowały i które nie spodziewały się z ich strony takiego czynu
• Użycie podstępu; Prometeusz ukradł boski ogień, a nastepnie podstępem sprawił, by ludzie oddawali bogom w ofierze, zamiast tłustego mięsa, tylko kości i skórę; Konrad najpierw zdobył zaufanie i pozycje wśród Krzyżaków, którzy mu zawierzyli, a potem poprowadził ich na śmierć.
Adam Mickiewicz wyposażając Konrada Wallenroda w cechy prometejskie, chciał pokazać odbiorcom utwory, że bezpośrednia i otwarta walka z wrogiem nie jest jedynym wyjściem, czasami, aby cos zyskać trzeba się uciec do podstępu. Należy jednak przy tym posiadać takie cechy, jakie prezentuje przedstawiony wyżej bohater i przede wszystkim być gotowym na bezgraniczne poświęcenie – porzucenie wszystkiego, co się do tej pory posiadało, zapomnienie o szczęściu, miłości, a nawet o życiu, które w każdej chwili można stracić. Autor mówi, że taka postawa nie jest łatwa i wymaga ogromnego zdeterminowania, lecz ten, kto się jej podejmie będzie nieśmiertelny, gdyz choc sam zginie, jego czyn nigdy nie zniknie z pamięci ludzi i będzie przekazywany z pokolenia na pokolenie.
Bohaterem prometejskim jest też Konrad - postać przedstawiona przez Mickiewicza w III części Dziadów. To człowiek o niezwykłej wrażliwości i bogatym życiu wewnętrznym. Czytelnik poznaje go jako Gustawa – więźnia, a zarazem nieszczęśliwego kochanka (analogia do IV cz. Dziadów), który przechodzi przemianę i staje się Konradem. W tej postaci jest on poetom, świadomym swego talentu. Uważa się za wyraziciela cierpień całego narodu. Widzi i słyszy o okrucieństwie cara względem Polaków oraz Litwinów i chce im pomóc, lecz jest bezsilny. Buntuje się przeciwko układom panującym w świecie i jest to właśnie bunt prometejski. Konrada charakteryzuje bowiem osamotnienie w swej walce, gotowość poświęcenia siebie dla dobra ojczyzny i rodaków, zdolność do przeciwstawienia się nawet Bogu; ośmiela się bluźnić przeciw niemu i jest niedaleki od potępienia. Charakterystykę jego można zamknąć właściwie w kilku słowach, które Mickiewicz w utworze wkłada w usta jednego z Aniołów:
...on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki, kochał naród, on kochał wiele, on kochał wielu.
Prometeizm wyraża się tu, inaczej niż w Konradzie Wallenrodzie, nie przez konkretne działania, lecz przez wyrażenie gotowości do ich podjęcia. Szczególnie ważne,w postawie Konrada jest przeciwstawienie się Bogu; rzucenie mu wyzwania do walki. Oznacza ono bowiem całkowite poświęcenie się dla ocalenia ojczyzny; jest to poświęcenie najwyższe, bo bohater stawia na szali dwie najważniejsze dla siebie wartości: chrześcijaństwo i szczęście narodu – wybierając tę drugą, rezygnuje z ulżenia sobie, co przynosiła mu wiara w Boga. Świadomie chce skazać siebie na wieczne potępienie.
Kolejnym obrazem prometejskiego buntu skierowanego przeciwko Bogu w imię dobra ludzkości są hymny Jana Kasprowicza. Poeta ten tworzył w epoce Młodej Polski – okresie, który charakteryzował się poczuciem kryzysu wartości, takich jak: wiara w Boga, miłość, dobro czy prawda. Zaznaczył się on także w zaburzonych stosunkach międzyludzkich – w rwaniu się więzów społecznych, w zanikaniu zasad moralnych i moralnych hamulców. Otoczony złem i obłudą, rozgoryczony młodopolski człowiek zasatanawiał się nad swym miejscem w świecie i ogólnym sensem swej egzystencji. Kasprowicz widział cierpienie ludzi i czuł tak, jak oni, dlatego postanowił poruszyc te problemy w swych hymnach. Przyjął przy tym postawę prometejską; zbuntował się przeciwko Bogu, chcąc sprowokowac go do interwencji, odzewu na wzywający go głos narodu.
Pierwszy z Hymnów, zatytułowany Dies Irea, czyli dzień gniewu, przedstawia wizję końca świata i Sądu Ostatecznego. Utwór przesycony jest symboliką biblijną, a szczególnie apokaliptyczną, co ma podkreślać grozę czasów ostatecznych: „Głowa, owinięta cierniową koroną", .Jasnowłosa Ewa, wygnana z raju", „wąż Grzechu", „Dwujęzyczny smok. Szatan o trzech grzbietach". Te obrazy zwiastują nadchodzącą katastrofę, kres cywilizacji, koniec ludzkości. Podmiot liryczny wy¬stępuje tu w imieniu całej ludzkości, usiłuje dociec, czy człowiek może odpowiadać za zło, które zostało stworzone, jak wszystko, przez Boga? Bóg jest, według poety, odpowiedzialny za całą nędzę i marność świata. W Dies Irae pojawia się pytanie o winę człowieka, o odpowiedzialność za grzech, który jest nieodłącznym elemen¬tem ludzkiej egzystencji. Poeta Kasprowicz nie waha się sformułować wobec Boga najcięższych zarzutów – chce uzyskać od niego odpowiedź na zadane mu pytania – niestety – Bóg milczy.
Próba nawiazania rzeczywistego kontaktu z Bogiem zostaje ponowiona w drugim hymnie, zatytułowanym Święty Boże. W jego pierwszej części podmiot liryczny błaga Boga o zmiłowanie nad biednym, słabym i uciemiężonym przez panujące w świecie zło człowiekiem, z którego drwią Dola, czyli nieubłagany los, Śmierć oraz Szatan. W drugiej części, maluje on obraz Pana jako nieczułej i obojętnej na los wszelkiego stwo¬rzenia istoty, która pozwala szatanowi żądzić na ziemi i nie zwraca uwagi na cierpiacego dzięki temu człowieka. Brak odpowiedzi na te zarzuty ze strony Boga, skłaniają w końcu podmiot liryczny do wysunięcia wniosku, iż Bóg nie jest w stanie - wbrew dotychczasowym ludzkim nadziejom - przeciwstawić się działaniu Złego. Je¬dyną szansą na poprawę losu człowieka może być próba przebłagania samego Szatana, co też w trzeciej części utworu zostaje uczynione. Podmiot liryczny wyraża na końcu - poprzez sarkastyczną apostrofę do Boga - swój bunt wobec Wszechmocnego, który okazał się nie być wcale wszech¬mocny, gdyż - okazując obojętność wobec niedoli i cierpienia ludzi na ziemi - prze¬grał walkę ze złem.
Powyższe hymny są doskonałym przykładem prometeizmu; jednostka, którą w tym wypadku jest poeta Jan Kasprowicz, wrazliwa na ludzki ból i cierpienie, szuka pomocy u Boga, który nie reaguje na jej wołania. Narasatające rozżalenie oraz gorycz, będące rezultatem bezlitosności Boga, wywołuja bunt przeciwko niemu. Poeta, będący w stanie skrajnej desperacji, udaje się w końcu po pomoc do największego boskiego wroga – szatana. Poświęca w ten sposób siebie i swoją wiarę, która dawała mu zycie wieczne, aby ratować udreczoną ludzkość.
Zupełnie inny wymiar ma prometeizm przedstawiony w Dżumie. Określa on tu heroiczną postawę niesienia pomocy; bunt przeciwko złu i cierpieniu, który przyjmuje postać walki miłością i poświęceniem. Reprezentantem tej postawy w utworze jest doktor Bernard Rieux – główny bohater i narrator całej opowieści. Tytułowa dżuma to epidemia choroby, która wybucha w Oranie – portowym mieście kolonii francuskiej. Ludzie z dnia na dzień zostają zamknięci w murach miasta, odizolowani od reszty świata, pozostawieni tylko na łasce choroby, która codziennie pochłania setki żyć. Do walki z nią staje lekarz orański – doktor Rieux, któremu pomagają inni doktorzy, a później także wolontariusze, organizujący transport chorych do szpitali, pomagający przy zajmowaniu się pacjentami (najważniejsi to Jean Tarrou, Raymond Rambert, Joseph Grand, ojciec Paneloux – należałoby znać ich historie). Nie zważa on na możliwość zarażenia, na ogarniające go zmęczenie, a nawet nie myśli o własnym cierpieniu – jego żona jest ciężko chora i znajduje się w sanatorium za granicą. Widząc codziennie ludzkie cierpienie, zajmuje go tylko to, jak jemu zapobiec lub jak je zminimalizować. Całe swe serce i duszę poświęca chorym i pomimo coraz większej ilości zmarłych, których liczba prawie codziennie ulegała podwojeniu, cały czas wierzy, że można wygrać z dżumą – należy tylko robić to, co trzeba ; (...) w tym wszystkim nie chodzi o bohaterstwo. Chodzi o uczciwość (...), jedyny sposób walki z dżumą to uczciwość. Doktor Rieux nie poddaje się dżumie – walczy z nią wszystkimi dostępnymi mu środkami; kocha ludzi i chce ulżyć ich cierpieniom. Broni ich życia do końca, nie zważając na trudności i niebezpieczeństwa z tym związane. W końcu też zwycięża, choć jest to gorzkie dla niego zwycięstwo, gdyż traci przy tym dwie bardzo bliskie mu osoby; żona umiera daleko od niego – przez izolację dowiaduje się tego po czasie i nie może nawet się z nią pożegnać – a jedną z ostatnich ofiar orańskiej dżumy staje się przyjaciel lekarza, organizator oddziałów wolontariuszy i wierny towarzysz w walce z epidemią – Jean Tarrou. Jednak Rieux nie załamuje się; on ma w sobie cechy Prometeusza – jego przeznaczeniem jest poświęcić życie służbie innym ludziom i to jest dla niego najwyższym priorytetem. Dżuma w utworze, oprócz realnej postaci, jest też metaforą zła, które wciąż krąży wśród ludzi i tylko czeka, aby zaatakować. Doktor Rieux jest symbolem buntownika, bezustannie i nieustępliwie walczącego z tym złem – będącym zawsze krok za nim, śledzącym każdy jego ruch i niszczącym każde jego wykryte zarzewie. A wszystko to wynika u niego z idei humanitaryzmu, tak bliskiej i dobrze znanej również Prometeuszowi, oznaczającej bezinteresowną miłość do człowieka, która skłania do wystąpienia dla niego przeciw największym siłom, bogom czy prawom rządzącym światem.
Idea ta bliska była zresztą każdemu z przedstawionych przeze mnie prometejskich bohaterów. Ich bunt był zawsze wynikiem wielkiej miłości do ludzi, których chcieli oni uchronić od cierpienia. Zło, przeciwko któremu się buntowali przyjmowało różne formy; zaborcy, najeźdźcy, grzechu trawiącego ludzkość czy choroby szerzącej śmierć, lecz zawsze dotykało ono człowieka – bezbronnego i nieodpornego na zadawany mu ból. Przedstawieni przeze mnie Prometeusze byli jednostkami wybitnymi, altruistami pozbawionymi egoistycznych cech, nastawionymi tylko na czynienie świata lepszym i wygodniejszym dla zamieszkujących go ludzi.
Drugi rodzaj buntu, wykorzystywany jako motyw literacki, jest związany z biblijną postacią szatana. Człowiek bardzo często źródła zła, którym w tym przypadku jest bunt, doszukuje się w podszeptach sił nieczystych – w działaniach diabła. To on, według Biblii, skusił Ewę i tym samym skazał pierwszych ludzi na wygnanie z Raju, więc jemu też przypisuje się winę za wszelkie złe uczynki na świecie, które popełniono od tamtego czasu. Wielu pisarzy wykorzystało tą koncepcję w swoich utworach. Wymienić wśród nich należy: Kordiana Juliusza Słowackiego, Nie – Boską Komedię Zygmunta Krasińskiego oraz przytaczaną tu już część III Dziadów Adama Mickiewicza.
Juliusz Słowacki, podobnie jak dwoje pozostałych poetów tworzył w epoce Romantyzmu. Jednak jego koncepcje uratowania ojczyzny znacznie różniły się od koncepcji mickiewiczowskich. Nie był on zwolennikiem powstań i w swych utworach często je krytykował. Uważał je za źródło zła. Najlepszym tego dowodem jest napisany przez niego dramat romantyczny pod tytułem Kordian, a dokładniej mówiąc, część pierwsza tego utworu – Przygotowanie. Jego akcja rozgrywa się w nocy 31 grudnia 1799 roku, w chacie czarnoksiężnika Twardowskiego w górach Karpackich (nawiązanie do Pani Twardowskiej A. Mickiewicza). Na Łysą Górę zlatuje się dziesięć tysięcy diabłów, którzy pod wodzą szatana tworzą przyszłych przywódców powstania listopadowego;
• Najpierw z czterdziestu tysięcy szpilek kaprala powstaje generał Józef Chłopicki (dyktator powstania listopadowego od 5 grudnia 1830 do 17 stycznia 1831 r. Był związany ze środowiskami konserwatywnymi i sprze¬ciwiał się walce zbrojnej, opowiadając się za rokowaniami z carem. 25 lutego został ranny w bitwie grochowskiej i do końca życia mieszkał w Krakowie;)
• Drugi w kolejności stworzony zostaje książę Adam Jerzy Czartoryski, który jest mieszaniną diamentu, atramentu z kałamarza Talleyranda oraz rozsądku od okularów (przed powstaniem przyjaźnił się z ca¬rem Aleksandrem I, był zastępcą ministra spraw zagranicznych Rosji, a potem, do pro¬cesu filomatów, kuratorem wileńskiego okręgu oświatowego. W czasie powstania był prezesem Rządu Narodowego. Z funkcji tej zrezygnował po wybuchu rozruchów ludo¬wych w sierpniu 1831 roku. Po upadku powstania zamieszkał w Paryżu, gdzie kiero¬wał monarchistycznym obozem zwanym (od siedziby) Hotelem Lambert.)
• Trzeci z kotła wychodzi generał Jan Zygmunt Skrzynecki, którego diabły tworzą z odłamanych oczu i nóg konstelacji raka, kogucich ostróg i oderwanych przednich nóg trwożliwego ślimaka (od 29 lutego do 11 sierpnia 1831 r. - naczelny wódz powstania listopadowego. Konsekwentnie dążył do ugody z wrogiem, opóźniając ruchy wojsk powstańczych lub nieudolnie prowadząc bitwy (klęska pod Ostrołęką 26 maja). Po klęsce powstania wyjechał do Belgii, gdzie organizował armię;)
• Czwarty – poeta Julian Ursyn Niemcewicz - powstaje po wrzuceniu do kotła historii Lachów, słownika rymowych końcówek, miliona drukarskich czcionek i trzech główek sennego maku (poseł na Sejm Czteroletni, adiutant Kościuszki. Był członkiem powstańczego Rządu Narodowego, w którym reprezentował stanowisko umiarkowane. Na emigracji związał się ze stronnictwem księcia Czartoryskiego;)
• Jako piąty, z mętów kotła, powstaje Joachim Lelewel (wybitny historyk - profesor Uniwersytetów: Wileń¬skiego i Warszawskiego, działacz Towarzystwa Patriotycznego, członek powstańczego Rządu Narodowego, w którym reprezentował odłam demokratyczny. Zarzucano mu chwiejność przekonań oraz hamowanie rewolucyjnych nastrojów wśród powstańczej młodzieży)
• Ostatni z kotła wychodzi generał Jan Stefan Krukowiecki (- ostatni prezes Rządu Narodowego (od 17 sierpnia 1831 r.), przeciwnik Skrzyneckiego, dyktator, znany z antylewicowego stanowiska. Z powodu poddania Warszawy Rosjanom był uważany za zdrajcę.).
Powyższe postacie mają w przyszłości poprowadzić Polaków do buntu przeciw zaborcy, lecz nie dadzą im zwycięstwa, gdyż są niedoskonałe – każda z nich posiada wady, które uniemożliwią im wygraną;: Chłopicki i Skrzynecki nie posiadają zdolności i umiejętności strategicznych, odwagi, energii oraz zdecydowania, Czartoryski jest przesadnie ostrożny, Niemcewicz w ogóle nie ma talentu, a Krukowiecki to przyszły zdrajca ojczyzny.
Słowacki wkładając w ręce szatana tworzenie przywódców powstania listopadowego, oprócz ich krytyki, chciał również pokazać, że bunty zbrojne są złem, a ludzie, którzy nimi dowodzą kierują się pychą, pragnieniem sławy i władzy oraz zwykłym egoizmem. Powstania to bunty szatańskie; diabeł wykorzystując ludzki gniew, umiejętnie kieruje jego czynami tak, aby sprowadzić go na drogę zła; człowiek, kiedy już raz zabije, nie ma odwrotu, kolejne mordy przychodzą same i z łatwością, a szatan cieszy się z kolejnych dusz, które po śmierci przyjdą prosto do jego królestwa. W Kordianie ujęte to jest w takich oto słowach Szatana skierowanych do Mefistofela:
Pomóż im – oni mają rozpoczynać
Taką, jakąśmy niegdyś z panem niebios wiedli.
Oni się będą modlić, zabijać przeklinać.
Oni na ojców mogiłach usiedli
I myślą o zemsty godzinie.

Podobne przesłanie zawarte jest w drugim, z wymienionych przeze mnie utworów. Ingerencja sił nieczystych w życie ludzi i wpływ na ich decyzje przyjmuje tu postać kuszenia; szatan zsyła na głównego bohatera – hrabiego Henryka – Orła, który namawia go, przewidując mu przyszłą sławę i bohaterstwo, do bezlitosnej walki z wrogiem w obronie swojej klasy społecznej. I znów to siły zła wywołują w człowieku chęć walki, podsycają jego gniew, skłaniają do zabijania. Krasiński, podobnie jak Słowacki, jest przeciwny zbrojnym wystąpieniom i dlatego w roli burzyciela stawia szatana, który ucieleśnia zło. Obrazem szatańskiego buntu jest w tym utworze także obóz rewolucjonistów. Pomimo, iż nie jest tam wyraźnie powiedziane, że to diabeł kieruje buntownikami, to obraz, który widzimy kojarzy się z piekłem. W obozie tym panuje ogólny chaos, każdy robi, co chce; mężczyźni wciąż mówią o zabijaniu i opowiadają sobie wzajemnie ilu to już ludzi wymordowali i w jaki sposób tego dokonali, kobiety są grzeszne i rozpustne. Tłum ten składa się z ludzi żądnych krwi; nienawidzą swych przeciwników i pragną ich śmierci oraz cierpień. Prezentuje on najgorsze cechy ludzkie, w jego składzie są pozbawieni skrupułów mordercy - ich reprezentanci to rzeźnicy, którzy pałają rządzą zabijania- karierowicze, tacy jak Bianchetti, który w rewolucji widzi możliwość zdobycia sławy, władzy i bogactwa, oraz zdrajcy, do których zalicza się Przechrzta – Żyd, który pozornie zmienił wiarę, aby po zwycięstwie rewolucji zgładzić chrześcijan. Grzech, krew i szaleństwo to cechy, które kojarzą się z diabłem i złem, dlatego uważam, że obóz rewolucjonistów to również przykład buntu szatańskiego.
Ostatnim utworem jest III cz. Dziadów. Oprócz postawy prometejskiej, ukazuje on także bunt szatański – wywołany przez diabła. Konrad jest nawiedzany przez złe i dobre duchy, które walczą o jego duszę. Stoi on na rozdrożu; widzi cierpienia swych rodaków i czuje swoją bezsilność. Budzi to w nim gniew, który wykorzystany zostaje przez szatana. To on wywołuje w nim bunt przeciw Bogu – to on skłania go do bluźnierstwa. Jego postawa przejawia, więc zarówno cechy buntu prometejskiego, jak i szatańskiego.
Wszystkie powyższe utwory przedstawiają bunt jako źródło zła, jako siłę niszczącą, która pozbawia ludzi cech człowieczych – zaczynają oni kierować się typowymi instynktami zwierzęcymi, z których najgorszym jest instynkt zabijania. Bunt ten nie przynosi korzyści, jest bezsensowny. To narzędzie w rękach diabła, który w ten sposób pokazuje Bogu jak wielką ma moc nad ludźmi.
Jak widać na przykładzie powyższych utworów, bunt w literaturze był ukazywany w różnych formach i pełnił różne funkcje. Z jednej strony miał pobudzać ludzi do działania, dawać przykład bohaterskich postaw i czynów, miał dawać nadzieję, że nie wszystko jeszcze stracone. Z drugiej strony przestrzegał przed grzechem, przed zatraceniem ludzkiej osobowości. Wskazywał na straty, jakie pociąga za sobą walka. Krwawym i przerażającym obrazem odstraszał ludzi od podejmowania zbrojnych zrywów. Analizując powyższe utwory i obrazy buntu, nasuwa się pytanie; jak walczyć ze złem, czy w ogóle walczyć? Uważam, że odpowiedź na nie każdy musi sobie dać sam zgodnie z własnym sumieniem i przekonaniami. Każdy, bowiem inaczej radzi sobie z cierpieniem i krzywdą, co szczególnie widoczne jest we współczesnych czasach. Jedni kierują się tylko osobistym dobrem – nie zważając na innych, dążą do obranego celu. Drudzy starają się pomagać tym, którzy sobie nie radzą – zakładają fundacje, stowarzyszenia, działają jako wolontariusze. Są tez tacy, którzy wolą działać w większym gronie, więc zrzeszają się w różnego rodzaju związkach i partiach politycznych i tam głoszą swoje poglądy ulepszenia świata, a czasem nawet wcielają je wżycie. Bunt w naszych czasach ma różne oblicza; czasem przybiera formę strajków i manifestacji, a czasem wojen domowych lub zamachów terrorystycznych. Można tez wyróżnić bunt młodych, którzy w ten sposób manifestują swoją niezależność . Wyraża się on także w alkoholizmie i narkomanii, zbierających coraz liczniejsze żniwo wśród ludzi żyjących na świecie. Jest to forma kuszenia szatańskiego, ale też ucieczka przed problemami, z którymi nie można sobie poradzić.
Nakreślony przeze mnie obraz jest dość pesymistyczny i skłania do zastanowienia się czy na świecie obecny jest jeszcze prometeizm? Myślę, że tak. Najlepszym tego przykładem jest postać papieża, Jana Pawła II, który całe swe życie poświęcił walce ze złem i szerzeniu dobra. Kierowała nim zawsze prometejska idea humanitaryzmu; dobro ludzkości było dla niego najważniejsze i wiedział, że nie można o nie walczyć mieczem, lecz miłością, bo tylko ona potrafi pokonać zło.


Cytaty:

1. Ja to sprawiłem; jakem wielki, dumny,
Tyle głów hydry jednym ściąć zamachem!
Jak Samson jednym wstrząśnieniem kolumny
Zburzyć gmach cały, i runąć pod gmachem!

2. cytat w prezentacji

3. O źródło zdrady! Kyrie elejson!
Przyczyno grzechu <--10-->
i zemsty, i rozpaczy szaleńczego śmiechu!
4. Świat dół swój grzebie
od pierwszych dni,
a w obramieniu Trójkąta
Twe oko lśni

5. cytat w prezentacji

6. cytat w prezentacji

7. Szablą ojców twoich bij się o ich cześć i potęgę.(...)
(...)Nie ustępuj, nie ustąp nigdy — a wrogi twe, podłe wrogi twe pójdą w pył.
8. Śpiewajmy nad sennym, my, nocy synowie,
Usłużmy, aż będzie nam sługą.
Wpadnijmy mu w serce, biegajmy po głowie
Nasz będzie — ach, gdyby spał długo!

strona:    1    2    3    4    5    6    7    8    9    10  





Niepogodzeni ze światem. Zanalizuj źródła i formy buntu bohaterów literackich odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Bunt jest zjawiskiem złożonym, ma różne przyczyny i przyjmuje różne formy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo dobra. Prezentowane argumenty potwierdzają tok myślenia autora. Utwory dobrane z rozmysłem. Styl wypowiedzi poprawny

Różne kreacje bohatera zbuntowanego w literaturze. Omów zagadnienie analizując wybrane teksty

Ocena:
20/20
Teza: Próba odnalezienia różnic i cech wspólnych bohaterów zbuntowanych na przykładzie literatury różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Autor odnalazł w literaturze najbardziej charakterystyczne obrazy bohaterów zbuntowanych, a zderzenie tych postaci prowadzi do interesujących wniosków.

Buntownicy w literaturze różnych epok i filmie

Ocena:
20/20
Teza: W historii filmu i literatury możemy odnaleźć różnorodne obrazy buntowników. Wszystkich ich łączy niezgoda na zastaną rzeczywistość, a dzieli forma i źródła buntu.

Ocena opisowa nauczyciela: 20 punktów - prezentacja poprawnie skonstruowana. Ciekawy dobór argumentów, rozbudowane wnioski. Na uwagę zasługują starannie dobrane cytaty.

Młodzi gniewni. Czy są światu potrzebni? Rozważania oprzyj na tekstach literackich i zjawiskach kulturowych

Ocena:
20/20
Teza: Buntownicy zmieniając przestrzeń wokół siebie, zmieniają świat. Są światu bardzo potrzebni.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dojrzała. Argumentacja przeprowadzona wzorowo. Zapadające w pamięć wnioski. Brawo. 20 punktów.

Motyw buntu w literaturze. Przedstaw na podstawie postaci Giaura, Cezarego Baryki i Wertera.

Ocena:
20/20
Teza: Trzech bohaterów – Werter, Giaur i Baryka – daje odmienne ujście swojej niezgodzie na otaczającą rzeczywistość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawna konstrukcja i wnioski.

Bunt jako przykład aktywnej postawy wobec świata. Rozwiń temat na przykładzie wybranych utworów literackich.

Ocena:
20/20
Teza: „ A ludzie mych wierszy słuchając powstają I wilki wychodzą żenującą zgrają...Powołał mnie Pan. Na bunt”

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. W pełni realizuje założenia.

Bunt i ofiara - świadectwo wrażliwości, konieczność, przejaw szaleństwa. Mój sąd o wybranych bohaterach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Buntownicy są jednymi z nielicznych ludzi, którzy potrafią iść pod wiatr życiowych problemów i uparcie dążyć do postawionych sobie celów, często płacąc za to wysoką cenę.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompletna, ciekawie ukazane argumenty i wnioski.

Bunt i pokora jako sposoby zachowań człowieka wobec Boga. Przedstaw ich literackie ujęcia, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze odnajdujemy wiele obrazów zachowań buntowniczych i pokornych względem Boga.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca konsekwentnie realizuje temat. W pełni poprawna argumentacja.

Niepogodzeni ze światem. Przedstaw wybrane sylwetki bohaterów zbuntowanych i wyobcowanych na podstawie analizy utworów z dwóch epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: W wyniku odmienności bohaterowie niepogodzeni ze światem często są niezrozumiani i odrzucani.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca oparta jest na epoce romantyzmu i dwudziestolecia międzywojennego. Pokazuje złożoność i różnorodność wykorzystania motywu buntu.

Bunt jako odwieczne pragnienie wolności. Omów na przykładach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Bunt jest naturalną reakcją na próbę ograniczenia lub odebrania wolności.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w ciekawy sposób pokazuje złożoność problemu wolnosci i różne jej aspekty.

Bunt wielkiego indywidualisty. Analizując postawy różnych bohaterów literackich z różnych epok, porównaj portrety buntowników

Ocena:
20/20
Teza: Losy wielkich indywidualności literackich, które stać było na przeciwstawienie się innym, zamanifestowanie swej niezgody na otaczającą rzeczywistość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca pokazuje kilku ciekawych, odmiennych bohaterów, którzy nie bali się powiedzieć - nie. Poprawny plan i bibliografia.

Różne źródła i formy buntu. Omów zagadnienia, poddając analizie odpowiednio wybrane przykłady literackie z dwóch/trzech wybranych epok. Uwzględnij kontekst historyczny i literacki.

Ocena:
20/20
Teza: Bunt jako jedna z najgwałtowniejszych reakcji na rzeczywistość. Zaprezentowanie różnych rodzajów buntu, poddając analizie odpowiednio wybrane przykłady literackie z dwóch/trzech wybranych epok literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująco realizuje temat. Poprawnie dobrane argumenty i czytelnie przedstawione wnioski.

Przedstaw jak postać buntownika jest kreowana w literaturze i innych dziedzinach sztuki

Ocena:
20/20
Teza: Literatura i sztuka od wieków fascynowały się postaciami buntowników i często przestawiały ich portrety.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w ciekawy sposób realizuje temat. Ukazuje bardzo różnorodne formy buntu.

Bunt młodych w różnych epokach literackich. Omów jego przyczyny i konsekwencje na wybranych przykładach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Przykłady literackie pokazują, że chociaż bunt wynika często ze szlachetnych pobudek, zazwyczaj kończy się klęską bohatera.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja napisana w przystępny sposób, oparta na lekturach z rożnych epok. Konsekwentna argumentacja i wnioski.

Bunt wobec Boga jako postawa bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Istota i sens buntu bohaterów literackich wobec Boga.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobrze skonstruowana prezentacja, liczne odwołania do literatury, dogłębna analiza problemu. Język i styl wypowiedzi poprawny.

Dlaczego się buntują? Przedstaw literackie portrety bohaterów niepokornych i niepogodzonych ze światem.

Ocena:
19/20
Teza: Bunt jako podstawa egzystencji wielu bohaterów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobrze dobrana bibliografia, ciekawy wybór argumentów. Język i styl wypowiedzi wymaga dopracowania

Aby istnieć, człowiek musi się buntować (A. Camus). Omów źródła i sens buntu na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Bunt jest niezgodą na zastaną rzeczywistość. Tylko jednostki silne, a jednocześnie wrażliwe są zdolne do buntu.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dojrzała, ciekawe wnioski, rozbudowane argumenty. Język i styl wypowiedzi poprawny.

Czy młodzi buntownicy są światu potrzebni? Omów problem na wybranych przykładach z literatury

Ocena:
19/20
Teza: Przyczyną buntu bohaterów literackich jest ich sprzeciw na zastaną rzeczywistość. Młodzi buntownicy są światu bardzo potrzebni, gdyż to oni dają sygnał do zmian.

Ocena opisowa nauczyciela: Wypowiedź rozbudowana, dogłębna analiza problemu. Można popracować nad ciekawszym wstępem.

Dlaczego się buntują? Omów przyczyny buntu bohaterów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Przyczyn buntu jest tak wiele, jak wielu jest buntowników.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Trafne argumenty, umiejętnie dobrane cytaty, ciekawe podsumowanie

Prometeusz i szatan. Motyw buntu w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Motyw buntu był często wykorzystywany przez pisarzy różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo obszerna. Szczegółowo omawia poszczególne utwory. Bogata bibliografia.

Literackie sposoby kreowania bohaterów zbuntowanych. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Portrety bohaterów zbuntowanych, których sprzeciw miał głębsze znaczenie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, ciekawa literatura przedmiotu. Płynny język wypowiedzi.

Różne źródła buntu w literaturze romantycznej

Ocena:
19/20
Teza: Romantyczny bunt miał wiele źródeł i wiele różnorodnych konsekwencji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszernie ukazuje różne źródła buntu w literaturze romantycznej. Poprawny konspekt pracy.

Bunt jako forma sprzeciwu na panującą rzeczywistość, omów na przykładach.

Ocena:
19/20
Teza: Bohaterowie, którzy mieli odwagę zbuntować się przeciwko otaczającej ich rzeczywistości.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w zwięzły i logiczny sposób ukazuje wybrane przykłady buntowników.

Przedstaw różne formy manifestacji buntu romantycznego w wybranych utworach

Ocena:
19/20
Teza: Poszczególni bohaterowie romantyczni buntowali się przeciw Bogu, światu, uczuciom, zaborcy czy niesprawiedliwości zastanej rzeczywistości.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja przedstawia różne rodzaje romantycznego buntu.

Niepogodzeni ze światem. Przedstaw literackie portrety bohaterów zbuntowanych i wyobcowanych

Ocena:
18/20
Teza: Buntownik jako silny indywidualista.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Szczegółowo opisane losy wybranych buntowników uzupełniają ciekawe cytaty.

Buntownik z wyboru. Różne kreacje bohatera zbuntowanego w literaturze różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Buntownik, który walczy w słusznej sprawie, jest zawsze zwycięzcą.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Koncepcja pracy przemyślana. Na uwagę zasługuje duża liczba trafnych cytatów.

Na wybranych przykładach literackich przedstaw problem konfliktu pokoleń

Ocena:
18/20
Teza: Bunt sprzyja toczeniu nieustannej wojny miedzy młodością i starością, ale to także prowadzi do rozwoju i postępu ludzkości.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawna i przejrzysta praca. Dobrze dobrana literatura przedmiotu i podmiotu.

Bohater cierpiący, zbuntowany, niezgadzający się na otaczający go świat. Przedstaw temat na wybranych przykładach literackich.

Ocena:
18/20
Teza: Bohater cierpiący, zbuntowany i niezgadzający się na otaczający świat jest zdeterminowany, a pomimo tego, nie zawsze wygrywa.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, dobrze skonstruowana. Momentami można popracować nad stylem, pogłębić zawarte argumenty.

Bohater zbuntowany. Przedstaw i porównaj literackie portrety bohaterów zbuntowanych i wyobcowanych odwołując się do wybranych przykładów z literatury

Ocena:
17/20
Teza: Bunt jest jednym z ważniejszych motywów w literaturze. Można odnaleźć wiele cech wspólnych niepogodzonych ze światem bohaterów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Dobra analiza wybranych postaci literackich, udana próba porównania ich najważniejszych cech. Język wypowiedzi wymaga wygładzenia.

Bunt jako wyraz aktywnej postawy wobec świata. Przedstaw na wybranych przykładach literackie portrety bohaterów zbuntowanych iwyalienowanych

Ocena:
17/20
Teza: Bunt wynika z potrzeby zmiany, udoskonalenia siebie i świata.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna, dobry dobór argumentów. Pogłębienia wymaga jedynie zakończenie.