Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw lagrów i łagrów


Człowiek w sytuacji granicznej. Analiza postaw bohaterów literatury obozowej

Obozy koncentracyjne to miejsca odosobnienia ludzi uznanych za wrogich przez dany reżim. Pierwsze obozy zorganizowali Anglicy po wojnach burskich w XIX wieku, używając do ich ochrony skautów. Na masową skalę obozy powstały w XX wieku. Organizowali je bolszewicy oraz hitlerowcy. Doświadczenia więźniów stały się tematem literackim, stąd też mówi się o literaturze obozowej. Jest ona niezwykle obfita, liczy już kilkaset pozycji. Są to zarówno bogate dokumentacje faktograficzne i opracowania naukowe, jak i książki poświęcone losom więźniów znajdujących się w sytuacji granicznej. Wśród przedstawicieli tego rodzaju piśmiennictwa wymienia się m.in: Zofię Nałkowską, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Tadeusza Borowskiego, Sewerynę Szmaglewską, Igora Newerly’ego, Aleksandra Sołżenicyna i wielu innych. Analizując teksty opisujące rzeczywistość obozów koncentracyjnych warto się zastanowić, jakie czynniki wpływały na przetrwanie człowieka w tych miejscach. Każda z książek przynosi nowe informacje i przez to staje się cennym dokumentem. W swojej prezentacji przedstawię różnorodne postawy ludzi znajdujących

Ciekawym przykładem utworu jest tekst Aleksandra Sołżenicyna „Jeden dzień Iwana Denisowicza”. Główny bohater przebywa w łagrze od 1941 roku. By przeżyć w nieludzkich warunkach, wypracował sobie własną filozofię przetrwania. Były to zasady, których przestrzeganie pozwoliło utrzymać się przy życiu. Iwan Denisowicz Szuchow wiedział na przykład, że zawsze należało pokazywać się w tłumie, nigdy w pojedynkę. Jednemu człowiekowi można było bowiem dać dodatkową pracę lub wyładować na nim złość. Bohater pamiętał również, by na pięć kroków przed strażnikiem zdejmować czapkę i by dbać o czytelność numeru, który nosi się na waciaku. Dlatego też często prosił obozowego malarza o poprawienie numeru. Innymi zasadami Denisowicza były cierpliwość i opanowanie. Wiedział, że w czasie rewizji należało milczeć, nigdy nie być natarczywym, a raczej przyjmować postawę proszącą. Wszystkie kontrole należało tak przetrwać, by nie ściągnąć na siebie podejrzenia lub gniewu. Sposobem na przetrwanie w obozie było także „trzymanie” z brygadzistą. On, bowiem dbał o jedzenie. Zasada brzmiała - „nie oszukuj brygadzisty, wtedy przeżyjesz”. Ważnym czynnikiem umożliwiającym przetrwanie w łagrze było jedzenie. Spożywanie posiłków odbywało się według określonych zasad. Należało dzielić racje chleba tak, by zawsze zostawić kawałek na później. Szuchow zaszywał go w sienniku. Jeść trzeba było również pomału i zawsze zostawić skórkę od chleba, którą można było dokładnie wyczyścić miskę: „Bo żadną łyżką miski po kaszy tak nie wyczyścisz jak chlebem”. Jedzenie w obozie było chwilą świętą, podczas której nic się nie mówiło i zdejmowało się czapkę. Denisowicz podsumował posiłki słowami: „Oto ta krótka chwila, dla której żyje zek”. Innym sposobem na przetrwanie w obozie była umiejętność przechytrzenia pozostałych więźniów. Szuchow wiedział, jak zarobić na podwójny posiłek i jak „podprowadzić” dwie miski zupy w stołówce. Przetrwanie wiązało się również z oszczędzaniem własnych sił. Denisowicz, by się nie przeziębić w czasie wielkich mrozów, zakładał na usta i nos szmatkę, wiążąc ją z tyłu na karku. W ten sposób chronił gardło i płuca przed trzydziestostopniowym mrozem. Receptą na przetrwanie bohatera była również praca. Co prawda otępiała ona człowieka i wyniszczała go fizycznie, ale przynosiła zapomnienie, a wieczorem - twardy sen regenerujący siły. Ponadto dzięki pracy można było dostać podwójną rację chleba. Dzięki tym zasadom Iwan Denisowicza Szuchow mógł przetrwać w łagrze, a jednocześnie nie zatracić swojego człowieczeństwa.

Analizując temat dotyczący człowieka w sytuacji granicznej, nie można pominąć utworu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego pt. „Inny świat”. Narratorem i bohaterem jest sam autor. W utworze odnajdziemy zarówno jego postawy, jak i innych współwięźniów. Przykładem może być Michał Aleksiejewicz Kostylew. Do łagru trafił w wieku dwudziestu czterech lat. Był inteligentem, któremu książki Stendhala, Balzaka czy Flauberta pomogły zrozumieć prawdę, odszukać dawne ideały. Jego sposobem na przetrwanie było również samookaleczanie się. Przypalał sobie rękę, by uwolnić się od ciężkiej pracy w lesie. Dobrowolne męczeństwo było próbą ratowania człowieczeństwa w granicznej sytuacji. Nienawidził bowiem pracy, gdyż wiedział, że prowadzi ona do śmierci. Mówił często: „Nigdy już, nigdy nie będę dla nich pracował”. Dzięki temu przysługiwała mu także większa racja żywnościowa. Czynnikiem, który nadawał również sens jego życiu było spotkanie z matką. Wizyty odbywały się w „domu swidanij”. Budynek miał symboliczne położenie na „pograniczu wolności i niewoli”. Żeby się tam dostać należało mieć specjalną przepustkę, na którą czekano czasem latami. Jednak nadzieja, oczekiwanie, świadomość, że być może niedługo zobaczy się bliską osobę podtrzymywały na duchu wielu więźniów. Człowiek w obozie musi bowiem przynajmniej na coś czekać. Wielką radością była także wiadomość o poczęciu dziecka w „domu swidanij”. Spotkania w tym miejscu często przypominały obrzydliwą maskaradę, gdyż każdy więzień był specjalnie przygotowywany – zmieniano mu ubranie, myto go, wszystko po to, by krewni nie wiedzieli całej prawdy. Mimo to oczekiwanie na przyjazd bliskich dawał nadzieję i pomagał przetrwać. Sposobem na przeżycie było również zachowanie swojej godności i moralności. Przykładem jest profesor Borys Lazarowicz, który był intelektualistą i w obozie nadal dawał lekcje. Nie pozwolił na zniszczenie swojego świata wartości. Podobnie Natasza Lwowna, która w lekturze Fiodora Dostojewskiego „Zapiski z martwego domu” odnalazła jedyną szansę obrony ludzkiej godności. Otaczała tę książkę szczególną czcią. Sposobem na przetrwanie dla samego Grudzińskiego było stanie na straży ludzkiej moralności. Dlatego nie wybaczył Jewriejowi – Żydowi, który przyczynił się do śmierci czterech niewinnych jeńców niemieckich. Nie powiedział mu „rozumiem”, nie dał mu usprawiedliwienia i rozgrzeszenia, na które Jewriej tak bardzo czekał.

Cennym źródłem informacji o rzeczywiści obozowej są „Medaliony” Zofii Nałkowskiej. Utwór składa się z ośmiu krótkich opowiadań. Autorka poznała prawdę o okupacji w sposób dokładny, gdyż sama przeżyła sześć lat wojennych w Warszawie oraz brała udział w pracach Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. Uczestniczyła w przewodach sądowych, jeździła na wizje lokalne miejsc zbrodni. W jednym z opowiadań poznajemy historię Żydówki Dwojry Zielonej. Jej mąż zginął w 1943 roku, a ona, by nie trafić do obozu, ukrywała się na strychu jednego z domów. Później została okaleczona przez Niemców i straciła jedno oko. Następnie razem z innymi Żydami trafiła do Majdanka. Tam znosiła upokorzenia i bicie. Przy życiu trzymała ją myśl, że będzie mogła kiedyś o tym opowiedzieć. W rozmowie z Nałkowską wyjaśnia: „Ja chciałam żyć (…) nie miałam męża ani rodziny, ani nikogo, i chciałam żyć. Oka nie miałam, byłam głodna i chłodna – i chciałam żyć. Dlaczego? To pani powiem: po to, żeby powiedzieć wszystko tak, jak pani teraz mówię. Niech świat wie, co oni robili”. Kobiecie wydawało się, że zostaje sama na świecie, że nie będzie już ani jednego Żyda. Takie wyobrażenie potwierdza ogrom masowej zagłady i jej tragizm. Dzięki Żydówce ludzie mogli usłyszeć całą prawdę.

Przykładem zatracania zasad i norm moralnych jest opowiadanie pt. „Dno”. Bezradne i zagubione kobiety, w otaczającej je rzeczywistości, zapominając o swym człowieczeństwie dopuszczały się kanibalizmu. Okrutne prawa obozowe pozbawiły je moralnej wrażliwości i stały się ofiarami wojny. W wagonach kolejowych, niektóre z nich traciły zmysły nie mogąc znieść: potwornych cierpień, głodu, wyczerpania. Przeżycia wojenne uczyniły z tych kobiet istoty słabe, bezbronne wobec norm okrutnego systemu, który pozbawił je naturalnych ludzkich odczuć.

Wojna uodporniła ludzi na zjawisko śmierci. Stawali się nieczuli. Najdobitniej świadczy o tym opowiadanie „Przy torze kolejowym”. Młoda Żydówka uciekająca z transportu kolejowego, ranna w nogę, bezbronna i samotna nie mogła liczyć na pomoc otoczenia. Ludzie tylko z daleka przyglądali się kobiecie. Jedynie pewna wieśniaczka oraz młody człowiek, okazali trochę zainteresowania, chęć pomocy Żydówce. Jednak młody człowiek, który pomógł Żydówce (przyniósł jej alkohol i papierosy) – stał się jej zabójcą. Po prostu wziął pistolet i zastrzelił chorą, niemal konającą kobietę. Nie wiadomo, co kierowało mężczyzną. Można jedynie przypuszczać, iż chciał, skończyć jej męczarnie, jednak sposób, w jaki tego dokonał jest nie do zaakceptowania.

Wśród bohaterów zbioru opowiadań Nałkowskiej nie brakuje ludzi, próbujących ocalić własne człowieczeństwo, którzy w trudnych sytuacjach potrafią przeciwstawić się złu, mimo nieludzkich warunków, w jakich przyszło im żyć. Próbę przetrwania podejmuje Żyd – Michał P. z opowiadania pt. „Człowiek jest mocny”. W czasie wojny stracił żonę i dwójkę dzieci, których rozpoznał przy zakopywaniu zwłok w obozie w Chełmnie. Chciał odejść z nimi, położył się na ich ciałach i prosił Niemców, aby go zabili, jednak usłyszał w odpowiedzi „Człowiek jest mocny, może dobrze popracować”. Mimo utraty swoich bliskich i ciężkiej pracy w obozie nie poddaje się. Podejmuje próbę ucieczki, która powiodła się dzięki pomocy innych ludzi. W ten sposób Michał P. udowadnia, że potrafi być człowiekiem silnym wewnętrznie, wytrwałym, którego podtrzymywała na duchu myśl o upragnionej wolności. Ocalał między innymi po to, by po latach dać świadectwo prawdzie o przerażających doświadczeniach wojennych.

Wojna zburzyła wszystkie dotychczasowe normy etyczne, pojęcia związane z moralnością zostały przewartościowane, odwrócone. Najlepiej to widać w opowiadaniach Tadeusza Borowskiego, w których obóz został pokazany jako miejsce, rządzące się prawem odwróconego dekalogu. Zderzenie dwóch odmiennych systemów wartości – tego sprzed wojny i tego, który panował w obozie, musiało prowadzić do bardzo poważnych dylematów i wewnętrznych rozterek. Aby przeżyć, ludzie nie mogli pozwolić sobie na wspomnienia i odniesienia do przedwojennej rzeczywistości. W ekstremalnych warunkach obozu koncentracyjnego zanikają zachowania powszechnie uważane za humanitarne. Nie ma tu współczucia i litości dla słabszych i mniej zaradnych więźniów, nie ma miłości, przyjaźni, solidarności. Jest tylko chęć przeżycia za wszelką cenę. Dobitnie ukazuje to scena z opowiadania „Proszę państwa do gazu”, przedstawiająca kobietę, która wyrzeka się własnego dziecka, by uratować się przed komorą gazową. Inna pokazuje brak współczucia więźniów dla kobiet idących na śmierć. Nikt nie kryje się z tym, że okradł współwięźnia lub, że życzy mu śmierci. Nikt też nie wstydzi się, że zjada odpadki. Co najgorsze ludzie przestają reagować na cierpienie i śmierć innych. Śmierć towarzyszy niedoli przestaje wywierać jakiekolwiek wrażenie - to efekt przyzwyczajenia się do tego widoku. W ujęciu Borowskiego obóz koncentracyjny jest miejscem, do którego można się przyzwyczaić, nauczyć się sobie radzić tak, aby przetrwać - zwłaszcza, jeśli jest się więźniem uprzywilejowanym. Taką postawę przyjął główny bohater opowiadań, Tadeusz. Jako więzień pracujący na rampie mógł wykazać się jedyną możliwą formą litości dla tych, co idą na śmierć – nie mówić prawdy, oszukiwać. Jest brutalny, opanowany, obojętny, choć ma chwile załamania, gdy pyta, czy to nie patologiczne, że zamiast litości dla nowo przybyłych, czuje agresję i niechęć. Czuje wstręt do drugiego człowieka, odnosi się do niego z drwiną, jakby aprobując stan nierówności. Ale to także Tadek zadaje dramatyczne pytanie: „Czy my jesteśmy ludzie dobrzy?”. Jednak tylko takie osoby jak on mają szansę przetrwania piekła obozowego. W zamian za to ma co zjeść, w co się ubrać. Nie znaczy to jednak, że narrator, przyjmując ten punkt widzenia, nie potępia niczego. Są sceny, w których mamy do czynienia z jego wyraźnym osądem potępiającym, np. w opowiadaniu „Dzień na Harmenzach” w przerażającym dialogu z tragarzem Bekerem, gdzie piętnuje egzekucje dokonane przez starego Żyda. W opowiadaniach Borowskiego wyraźnie widać zatarcie granicy pomiędzy ofiarą a zbrodniarzem. Pozostawienie choćby niewielkiej nadziei na przeżycie, powoduje, że ludzie próbują ratować siebie nie zważając na innych. Występowała powszechna znieczulica, która pozwalała przetrwać, ale przetrwać częstokroć kosztem drugiego więźnia.

Zaprezentowane przeze mnie teksty trafnie i dokładnie przedstawiają czynniki, które wpływały na przetrwanie człowieka w obozach koncentracyjnych. Czasami była to własna filozofia wypracowana przez długie dni i miesiące czy umiejętne dostosowanie się do reguł, kiedy indziej znów możliwość przekazania światu prawdy. Cechą wspólną wszystkich utworów jest jeden aspekt. Nie oskarżają one człowieka, który jest „ludzkich w ludzkich warunkach”, ale system rządów, a dokładnie totalitaryzm. Polegał on na całkowitym podporządkowaniu społeczeństwa państwu za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, ideologii państwowej, terroru tajnych służb. Wszystkie utwory należące do literatury obozowej dzięki swojej różnorodności i dokładności relacji są niezwykłym dokumentem literackim, historycznym i kulturowym. Są również świadectwem dla potomnych, że to „ludzie ludziom zgotowali ten los”.

strona:    1    2    3    4    5  





Obraz okrucieństw wojny na wybranych przykładach literatury lagrowej i łagrowej

Ocena:
20/20
Teza: Literatura łagrowa i lagrowa nie powinna jedynie uświadamiać o ogromie cierpienia, powinna również być przestrogą na przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Oryginalna kompozycja pracy, przemyślana i konsekwentnie poprowadzona. Dojrzałe przemyślenia.

Dekalog obozów koncentracyjnych. Rozwiń temat na celowo wybranych przykładach literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Życie obozowe więźniów podporządkowane odwróconemu dekalogowi – nawiązane do biblijnych Dziesięciu Przykazań.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana przystępnym językiem. Zawiera logiczną argumentację, wyraźny podział na poszczególne części. Bogata bibliografia i poprawny plan pracy.

Człowiek w sytuacji granicznej. Analiza postaw bohaterów literatury obozowej

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodność czynników wpływających na postawy człowieka w obozie koncentracyjnym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni realizuje temat. Poprawna bibliografia i ramowy plan wypowiedzi.

Różne formy przetrwania w łagrach i obozach koncentracyjnych. Omów temat na podstawie wybranych utworów literatury powojennej

Ocena:
20/20
Teza: Relacje ludzi, którzy przeżyli pobyt w łagrach lub lagrach w literaturze powojennej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca płynna, przemyślana. Dojrzałe argumenty i wnioski.

Ludzie XX wieku w sytuacjach ekstremalnych. Omów problem, odwołując się do utworów Borowskiego, Nałkowskiej, Herlinga-Grudzińskiego, Moczarskiego i Krall

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej poruszające literackie przykłady stłamszenia wolności i godności ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Obóz Auschwitz we wspomnieniach więźniów

Ocena:
20/20
Teza: Obóz Auschwitz jako miejsce kaźni i nieme świadectwo ludobójstwa.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, poprawnie ujęte poszczególne elementy obozowego życia.

Zanalizuj postawy człowieka w sytuacji ekstremalnej na przykładzie literatury obozowej

Ocena:
20/20
Teza: Na zmiany w zachowaniu i postawy w sytuacji ekstremalnej ma wpływ trwanie sytuacji stresogennej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwie i szczegółowo opisuje postawy człowieka w ekstremalnych sytuacjach. Poprawnie dobrana literatura obozowa, czytelny wstęp i zakończenie.

Postawy więźniów obozów koncentracyjnych w utworach literatury polskiej i obcej

Ocena:
20/20
Teza: W powojennej literaturze odnajdziemy zapisy poświęcone postawom więźniów w obozach hitlerowskich oraz stalinowskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wnikliwie realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Proza wobec doświadczeń hitlerowskich obozów koncentracyjnych i sowieckich lagrów. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Rzeczywistość koncentracyjna jako specyficzna kategoria „Innego świata” oraz katastroficzny kres cywilizacji i historii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompleksowa, oparta na solidnych przykładach, spójna.

Dekalog człowieka w czasie wojny. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Omówienie dekalogu człowieka, obowiązującego w czasie wojny.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja opiera się na literaturze obozowej. Ciekawy sposób odniesienia dekalogu katolickiego do sytuacji panującej w łagrach i lagrach.

Moralność obozowa a moralność ludzi wolnych. Rozważ problem w odniesieniu do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Ukazanie ceny jaką kosztowało zachowanie moralności w obozie, a także podejścia do kwestii moralnych twórców powojennych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwa. Opisuje kwestie związane z moralnością w literaturze obozowej i powojennej. Dojrzałe wnioski.

Próby ocalenia człowieczeństwa na przykładzie literatury łagrowej i lagrowej. Przedstaw temat na podstawie wybranych utworów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Przez obozy przewinęły się miliony ludzi, a każdy z nich przyjmował inną postawę wobec mechanizmu, z jakim przyszło mu się zmierzyć. Nie sposób ocenić rzeczywistości obozowej współczesną miarą.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo ciekawie poprowadzona praca, oryginalna kompozycja, wiele przykładów literackich.

Próby zachowania moralności podczas wojny i okupacji. Omów problem, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
19/20
Teza: Żadne warunki nie zwalniają człowieka od jego obowiązków moralnych, nawet podczas wojny, a spełniając je wobec innych może osiągnąć szczęście.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i dojrzała. Liczne przykłady literackie, ukazujące różnorodność przedstawionego problemu.

Obraz hitlerowskich obozów i sowieckich łagrów w literaturze XX wieku. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Hitlerowskie obozy koncentracyjne i sowieckie łagry były konsekwencją systemu totalitarnego, miejscem cierpień milionów niewinnych ofiar i masowego ludobójstwa.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szeroko opisuje sytuację w obozach i łagrach. Odnosi się do licznych pozycji literackich.

Problemy moralne bohaterów Innego świata i opowiadań Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Ocena:
19/20
Teza: Bohaterowie Innego świata i opowiadań Gustawa Herlinga-Grudzińskiego pomimo nieludzkich warunków życia zachowują swój własny system wartości.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo dobra. Wywód logiczny i bogato uargumentowany. Poprawnie dobrana bibliografia.

Motyw zsyłki i katorgi w literaturze i XIX i XX wieku

Ocena:
19/20
Teza: Literatura XIX i XX wieku przedstawia bohaterów skazanych na zsyłkę, łagier, którzy potwierdzają twierdzenie Marii Dąbrowskiej, że „warunki są tylko warunkami, a człowiek jest aż człowiekiem”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca porusza wyjątkowy temat i przedstawia go bardzo szczegółowo. Poprawnie dobrane lektury.

Losy jednostek w obozach koncentracyjnych. Omów na przykładzie wybranej literatury obozowej

Ocena:
18/20
Teza: Literatura obozowa stanowi do dziś cenny dokument tamtych dni. Jej autorzy nie oskarżają człowieka, który za wszelką cenę stara się przeżyć, lecz system, który doprowadził do powstania obozów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób poprawny realizuje temat, przejrzysta, zwięzła i spójna. Właściwie dobrana bibliografia.

Poszukiwanie prawdy o życiu autora w dziełach Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Ocena:
18/20
Teza: Gustaw Herling-Grudziński obdarowuje postaci swoich utworów sumą własnych przeżyć, doświadczeń i w ten sposób daje świadectwo własnych poglądów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, przedstawia szeroki wachlarz literackich kreacji Grudzińskiego. Poprawna bibliografia, bogate wnioski.

Obozowa codzienność na podstawie prozy lagrowej i łagrowej

Ocena:
18/20
Teza: Literatura obozowa stanowi ważne świadectwo życia i sposobów przetrwania w łagrach i lagrach.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat przedstawiono zwięźle na podstawie odpowiednio dobranej tematyki. Ciekawa kompozycja.