Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw impresjonizmu


Impresjonistyczne obrazy świata w literaturze i malarstwie


Impresjonizm jest to kierunek w malarstwie i rzeźbie oraz wykorzystywany także w literaturze, zapoczątkowany w latach 60. XIX wieku we Francji, którego celem było maksymalne zbliżenie do natury oraz subiektywne utrwalanie zjawisk jednostkowych. Stąd wzięła się potrzeba studium krajobrazu prowadzonego w oświetleniu naturalnym i obserwacja zmian koloru w zależności od pory dnia. Główne tematy, takie jak pejzaż i martwa natura, należało malować tak jak się je dostrzegało w danej chwili, respektując zamgloną warstwę powietrza i eliminując zarówno koloryt lokalny, jak również czerń cienia, który w malarstwie impresjonistycznym był utrwalany w błękitach.
Prekursorską rolę w stosunku do impresjonizmu odegrało malarstwo W. Tunera i J. Constable’a oraz wskazówki malujących w plenerze artystów szkoły Barbizońskiej. Ponadto dzięki kontaktom ze sztuką Wschodu, a zwłaszcza z drzeworytem japońskim, impresjoniści zerwali z perspektywą linearną i zaznaczali głębię kompozycji jedynie za pomocą barwy. Jedną z podstaw rozwoju impresjonizmu była reakcja na akademicki realizm malarstwa drugiej połowy XIX wieku.
Pierwsza wystawa impresjonizmu urządzona w paryskim atelier fotograficznym Nadara w 1874, przyjęta została wrogo. Nazwa – impresjoniści to sarkastyczne określenie grupy artystów sformułowane przez krytyka Luis’a Leroy’a w piśmie Chiarivari, odnoszące się do słynnego obrazu Moneta – Impresja, wschód Słońca. W następnych latach odbyło się jeszcze 7 wystaw impresjonistów. Artyści ci nie tworzyli żadnej grupy formalnej i nie wydawali manifestów. Byli grupą twórców niezależnych i solidarnych zarazem.

W najczystszej formie impresjonizm wystąpił we Francji, osiągając kulminację artystyczną w 1877 r., chociaż powszechnym uznaniem cieszył się dopiero w ostatnich latach XIX wieku. Impresjonizm odegrał duża rolę w kształtowaniu się nowoczesnej sztuki europejskiej. We francuskiej wersji kierunek został przeniesiony do Polski przez Józefa Pankiewicza i Władysława Podkowińskiego, bliskie impresjonizmowi było także malarstwo Leona Wyczółkowskiego.

Impresjonizm oddziaływał równie silnie na literaturę, nierzadko współistniejąc z naturalizmem, ekspresjonizmem lub symbolizmem. W prozie narracyjnej spowodował rozluźnienie tradycyjnych więzów formalnych, a zwłaszcza ciągłości czasowej i następstwa przyczynowego akcji. Cechował się także daleko posuniętym subiektywizmem. W liryce zmierzał ku pogłębianiu nastroju oraz posługiwał się analogiami z kompozycją muzyczną. Stał się także metodą części krytyki literackiej. W Polsce oddziaływał szczególnie na twórców Młodej Polski np. Tetmajera, Kasprowicza, a także na Żeromskiego.

W mojej pracy chciałabym przybliżyć sylwetki wspaniałych malarzy francuskich i polskich, którym przypisuje się twórczość impresjonistyczną, a także dzieła literackie, wykorzystujące ten kierunek.

Najwięksi francuscy impresjoniści to: Claude Monet, Edgar Degas, Paul Cezanne, Camille Pissarro, Edouardo Manet oraz Auguste Renoir. Omawiać będę jedynie pierwszego i ostatniego z nich, dlatego, że właśnie ich twórczość najdokładniej uwydatnia cechy impresjonizmu.

W malarstwie impresjonizm został zapoczątkowany obrazem francuskiego malarza, Claude’a Moneta’a pt. Impresja – wschód słońca. Od tego dzieła pochodzi nazwa kierunku w malarstwie. Impresjonizm (z fr. impression - impresja) oznacza wrażenie, czyli coś chwilowego i ulotnego, coś, co można zanotować w danej chwili.
Wspomniane dzieło Moneta było początkiem rozwoju impresjonizmu, dlatego początkowo nie zostało przyjęte z zachwytem. Widzowie przyzwyczajeni do motywów religijnych lub antycznych nie potrafili zaakceptować ulubionej przez impresjonistów tematyki wiejskiej, którą uważano za banalną i niegodną dzieła sztuki. Jasną paletę barw i niechęć do twardego konturu interpretowano po prostu jako skutek nieumiejętności malowania.
Technika malarstwa impresjonistycznego opiera się na twierdzeniu, ze barwy dzielą się na kolory podstawowe i komplementarne. Czysta biel i czerń są zredukowane do minimum. Plamki koloru nanoszone są na płótno szybkimi, drobnymi ruchami pędzla, nakładają się one na siebie, zlewają, co z pewnej odległości daje jednolity obraz.
Na obrazie Monet’a widzimy poranek w porcie, wznoszący się ponad horyzontem czerwony okrąg słońca rzuca smugę blasku na rozedrganą wodę, rozprasza mgłę i pozwala dostrzec rybackie łódki. Jest to wrażenie chwili, wszystko się zmienia i taki moment jak unosząca się mgła, kolor słońca czy ciemne postacie rybaków będą trwały dosłownie chwilę, dlatego właśnie Monet musiał notować to wrażenie pospiesznymi ruchami pędzla.

Kolejnym ciekawym przykładem dzieła tego malarza jest Katedra w Rouen malowana o różnych porach dnia, gdzie artystę interesuje jedynie wędrówka światła po kamieniu. Namalowana w porannym słońcu budowla jest jasna, o barwach czystych i słonecznych np. żółty, pomarańczowy, można także zauważyć, że nawet w miejscach zacienionych nie występuje barwa czarna czy szara. Wrażenie takie wywołuje najistotniejsze, czyli kąt padania światła. To cienie stają się u niego światłem, a światło kolorowym rozedrganiem.
Drugie ujęcie Katedry, w późniejszej porze dnia przynosi barwy szarawe, lecz nie czarne. Katedra jest zacieniona. Także zmiana stanowiska malarza powoduje nieco inne wrażenie światła i cienia. Godny uwagi jest także sposób nakładania plamek, w tym obrazie nie są one ułożone jedna przy drugiej, nie są aż tak gęste, mimo tego wywołują niesamowite wrażenie.
Jak widać czy w słońcu czy w cieniu, czy w przejrzystym wiosennym dniu czy szarą zimową porą-kamień nasycony jest kolorowymi barwami.
Twórczość Moneta jest bardzo obszerna, inne obrazy to: Spacer. Kobieta z parasolką, Stogi czy Nenufary. Wszystkie te obrazu łączą takie cechy jak: gra światła i cienia, jasne, żywe kolory – złoty, żółty, pomarańczowy, technika dywizjonizmu (nakładanie drobnych plamek), zatarcie granicy pomiędzy nimi oraz wyeliminowanie czystej czerni i bieli.
Drugim wybitnym oraz wybranym przez mnie impresjonistom jest Auguste Renoir, przyjaciel Moneta.
Jego obrazy były utrzymane w radosnej, ciepłej tonacji. Malował głównie piękne kobiety oraz sceny w parku, rzadko pojawiały się u niego pejzaże. Twierdził, trochę dosłownie i trochę w przenośni, ze „malowanie pejzażu to sport„.
Obrazy, które zaprezentuje to Huśtawka i Tors. Są one wynikiem studiów Renoir’a nad światłem.
Huśtawka skomponowana jest wokół centralnej osi pionowej. Po lewej stronie znajdują się 3 postaci, dziewczynka i mężczyzna opierający się o drzewo, patrzący na mężczyznę stojącego plecami, obserwującego młoda kobietę. Ona zajmuje prawą stronę obrazu, patrzy gdzieś w lewo. Widoczna w głębi pięcioosobowa grupa, przywraca równowagę zachwianą postawą młodej kobiety. Podkreśla to linia niebieskich kokard. Scenę tę, malowaną krótkimi pociągnięciami pędzla, zalewa światło, które spaja postaci z otoczeniem. Na sukni biel, błękit, róż i żółty zaznaczają grę światła i cienia. Niebieska marynarka mężczyzny przechodzi w załamaniach fałd w zieleń lub fiolet.
Na ziemi też widzimy błękit i zieleń odpowiadającą liściom drzew oraz białe, żółte i różowe plamy światła.
Tors podobnie jak Huśtawka, stanowi doskonałą ilustrację metody impresjonistycznej, która uprzywilejowuje barwy zasadnicze i uzupełniające, natomiast zupełnie odrzuca w przedstawianiu natury czerń. Kolory uzyskane są fragmentaryczne, za pomocą drobnych plam barwnych, dających właściwy efekt dopiero, gdy nieco oddalimy się od obrazu.
I inne obrazy Renoir’a, takie jak: Droga pnąca się wśród traw, czy Śniadanie wioślarzy, wyrażają podstawową dla impresjonistów prawdę, iż cień jest kolorem, że jest światłem, tak jak noc jest częścią dnia.
Z polskich impresjonistów warto wspomnieć o obrazie Władysława Podkowińskiego Dzieci w ogrodzie oraz o obrazie Józefa Pankiewicza Lato. W obu dziełach odnajdujemy cechy malarstwa impresjonistycznego, z którymi zapoznaliśmy się podczas omawiania malarstwa francuskiego.
O impresjonizmie można by powiedzieć, ze jest to „malarstwo pięknej pogody„.
I właśnie w obrazie Podkowińskiego blask słoneczny ożywia barwy delikatne, czubkiem pędzla malowanych rabat, krzewów i łanu zboża za płotkiem. I znów wrażenie głębi wywołane kolorem, światło, cień i radosne, jasne barwy.
Celem Pankiewicza w obrazie Lato nie było nic innego, jak ukazanie bujnej, puszystej roślinności w upalny letni dzień. Nie ma tu nawet śladu rysunku-płótno zdaje się utkane z drobnych punkcików, tworzących wspólnie jego zielono-złotą kolorystykę. I to nam wystarcza-odbieramy pełne, bogate wrażenie gorącego lata.

Impresjoniści odrzucali tematy mitologiczne i historyczne. Pragnęli uchwycić ulotność i zmienność rzeczywistości. Rezygnowali z konturów, modelunku i precyzyjnych szczegółów.
Uważaną za podstawę sztuki wyobraźnię, określali mianem „starej naciągaczki”. W zamian koncentrowali się na uważnej obserwacji natury. Nie tylko się w nią wpatrywali- byli naukowcami badającymi zjawiska wizualne. Zamiast podrabiać je w pracowni za pomocą modeli i szkiców, impresjoniści zabierali sztalugi i malowali na otwartym powietrzu (po francusku plein air).
Preferowali bardzo kolorowe, przesycone światłem sceny przedstawiające zwykłych ludzi, często bawiących się w wolne dni: pływających łódkami bądź wypoczywających na piknikach.
Impresjonizm kładł nacisk na wrażenie podmiotu percypującego (postrzegającego), ukazywał świat tak, jak on się w doznaniach zarysowuje; w krańcowych wypadkach ważne było nie to, jaka rzecz jest, ale jak się ją postrzega w danym momencie.
Nie chodziło o wskazanie przyczyn czy dotarcie do istoty, świat stanowił przede wszystkim zespół zjawisk, które w pewien sposób, na ogół tylko fragmentarycznie, ujawniają się poznającemu podmiotowi. W ujmowaniu przedmiotu na margines schodziła wiedza ogólna, jaką podmiot mógł o nim posiadać, wagę też traciły te jego charakterystyki, które kładły nacisk na właściwości stałe i niezmienne.
Impresjonizm znalazł swoje odbicie także w literaturze i to w dość dużym stopniu.
Poeci, u których można było dostrzec zainteresowanie impresjonizmem, to Kasprowicz, Tetmajer, Staff czy Baudelaire. I właśnie od tego ostatniego chciałabym zacząć.
Baudeliaire’a fascynowały tematy związane ze śmiercią i rozkładem, złem świata i ludzkim grzechem. Szydził z szanowanych instytucji i powszechnie uznanych wartości, zaskakiwał upodobaniem do perwersji i występku.
Jego wiersze szokowały czytelników, przyzwyczajonych do literatury zgodnej z obowiązującymi kanonami estetyki.
Przykładem prowokacji literackiej jest wiersz Padlina. Poeta zderza w nim konwencję erotyku ( np. do ukochanej zwraca się ze słowami „ jedyna”, „ aniele”, nawiązuje do wspólnej przechadzki) z brutalnymi i odrażającymi obrazami rozkładających się zwłok. Czyni to jednak przewrotnie, ponieważ poetycko opisuje tytułową padlinę, dowodzi możliwości dostrzeżenia piękna w rozkładzie i gnilcu. Początek wiersza „Padlina” to idylliczne wspomnienie porannego spaceru. Jednak sielankowy nastrój ulega bardzo szybko zmianie w momencie, gdy podmiot liryczny w utworze zwraca się do swej ukochanej z zapytaniem czy pamięta zwłoki leżące na zakręcie ich drogi.

„Przypomnij sobie, cośmy widzieli, jedyna, (…).

W kolejnych strofach wiersza następuje turpistyczny opis gnijącego, rozkładającego się ciała. Skrajnie naturalistyczne opisy opowiadają o smrodzie, rojach much, a także o psie czekającym na dogodną chwilę, aby wyszarpnąć ochłap. Kontrast pomiędzy pięknem a brzydotą potęguje obraz błękitnego nieba:

„Błękit oglądał szkielet przepysznej budowy…”

W tym wszystkim najbardziej odrażający jest kontrast pomiędzy opisami naturalistycznymi, a impresjonistycznymi. Czytamy z początku o pięknej, słonecznej pogodzie i zaraz potem dowiadujemy się, że w tym słońcu leżą rozkładające się zwłoki.
Poprzez dobór słów podmiotu lirycznego, odnosimy wrażenie, że zachwyca się on, a wręcz delektuje tym koszmarnym zjawiskiem. Zastosowanie synestezji potęguje jeszcze bardziej to wrażenie.
Zagłębiając się w dalsze strofy utworu, dochodzimy do wniosku, że drastyczne opisy są wstępem do rozważań na temat czasu i jego działania; śmierci i jej nieuchronności; piękna i jego nietrwałości. Właśnie tutaj odnajdujemy impresjonizm – piękno jest nietrwałe i bardzo szybko przemija, jest tylko chwilowym wrażeniem, pewnym momentem, jak wcześniej ukazywali nam to malarze impresjonistyczni. Kolejnym twórcą zainteresowanym impresjonizmem jest Leopold Staff w wierszu Deszcz Jesienny. Charakterystyczny dla młodopolskiej liryki, gdzie dominowały nastroje melancholijne i smutne, które nie miały końca, niczym wciąż padający deszcz.
Poeta doskonale wyraża w sposób pośredni nastrój, buduje go poprzez odpowiednie emocjonalne obrazy, a nie proste deklaracje stanów duchowych podmiotu lirycznego. Deszczowi zostaje przypisana wina, ze wywołanie nastroju melancholii i smutku. Deszcz jest ekwiwalentem uczuć, stanów psychicznych podmiotu, określa całą tonację utworu. To jest właśnie tak zwana psychizacja obrazu.
Krajobraz jest smętny, typowo jesienny. Krople deszczu biją monotonnie o szyby. Wszędzie jest tylko mrok, senne mary i mgły. Deszcz w tym wierszu podlega antropomorfizacji. On czuje, on wyraża uczucia, jest świadkiem biegu czasu, on widzi jak zmienia się chwila. I nad tym wszystkim płacze.
Staff tworzy obrazy, które mają świadczyć o tym, że życie ludzkie jest nieustanną wędrówką, że wszystko się zmienia, nieuchronnie zbliża się kres.
Poeta impresyjnie widzi senne mary, które snują się po pustkowiach, opłakują niespełnione życie „w dal ciemną, bezkresną, w dal szarą i mglistą„.
Na planie treściowym i ideowym nie znajdujemy w tym wierszu nic oryginalnego, nic nowatorskiego. Wartość utworu polega jednak na czymś innym, na wybitnych walorach artystycznych. Poeta znakomicie oddał nastrój chwili, monotonię padającego deszczu, uczynił z niej podstawę tworzonego w utworze nastroju ( z pewnością poprzez wyrazy dźwiękonaśladowcze i nagromadzenie epitetów).
Trzecim i ostatnim w mojej pracy poetą – impresjonistą jest Jan Kasprowicz. Z cyklu czterech Sonetów: Krzak róży w Ciemnych Smreczynach, wybrałam tylko I i II, gdyż są one przykładem nowych tendencji w całej liryce Młodej Polski. W cień schodzi tematyka społeczna, jej miejsce zajmują analizy duszy wrażliwej jednostki, indywidualisty żyjącego w poczuciu osamotnienia.
Interesujący nas cykl tych sonetów, mówi przede wszystkim o niemożliwym do rozwiązania dylemacie jednoczesności życia i śmierci, dobra i zła, nadziei i rozpaczy. Owa dwoistość ludzkiej natury jest rozpatrywana na tle tatrzańskiego krajobrazu.
Konstrukcja Sonetu I została oparta na zasadzie kontrastu barw: od szarości tatrzańskich skał, ciemnych smreków zdecydowanie odróżnia się jaskrawa czerwień różanych kwiatów. W wierszu grają, znaczą impresjonistycznie ujmowane kolory. W pierwszej części utworu został zasugerowany ruch, zmienność pejzażu, jego dynamika – nawet krzak róży jest w niej odważnym zdobywcą, który nie obawia się nieprzychylności otoczenia, staje się barwnym akcentem.

W ciemnosmreczyńskich skał zwaliska, gdzie pawiookie drzemią stawy, krzak dzikiej róży pąs swój krwawy, na plamy szarych złomów ciska.

W drugiej części sonetu (odznaczającej się nieco senną atmosferą), dynamiczny, odważny zdobywca zamienia się w refleksyjnego dekadenta, którego do rozmyślań skłania martwa limba. Róża jest symbolem miłości, erotyki i witalności. Jednak nie lęka się o swoje kruche życie, które może zakończyć się podmuchem wiatru.
Życie ma 2 aspekty: piękno i szczęście, ale jednocześnie jest to droga ku starości i śmierci. Kasprowicz przy pomocy metafory, personifikacji i symboliki tworzy wspaniałe impresjonistyczne obrazy życia.
Sonet II jest uznawany za prawdziwe arcydzieło młodopolskiej liryki impresjonistycznej. I ten wiersz ma dwudzielną budowę. W dwu pierwszych strofach pozostajemy w kręgu znanego już nam pejzażu ukazanego z ogromną dynamiką mieniących się w słońcu kolorów, barw, cieni i blasków. To krajobraz otwarty, o bardzo rozległej perspektywie, jakby łączący się z niebem:

słońce w niebieskim lśni krysztale, światłością stały się granity, ciemnosmreczyński las spowity, w bladobłękitne, zwiewne fale.

W ostatnich strofach otwarta, rozległa panorama gór kontrastuje z symbolicznym zamknięciem, odosobnieniem i ciszą, gdzie przemiennie w słońcu płonie (odwaga) i do ścian się tuli (odruch obronny w obawie przed niebezpieczeństwem) krzak róży. Obok leży pleśniejąca, zwalona limba.

Impresjonizm zaznaczył się głównie w malarstwie. Istotna jest kolorystyka, kąt padania światła oraz cień. Wyeliminowanie czystej czerni i bieli oraz nakładanie farby drobnymi plamkami. Wszystko to z bliska może wydawać się chaotyczne i nieuporządkowane, jednak z pewnej perspektywy patrzącego widać w obrazie ład i harmonię. Zlewa się on w jedną całość, światło i jasna kolorystyka pozwalają odbiorcy na wspaniałe doznania. Obrazy impresjonistyczne poprzez nasycenie barw wprowadzają każdego oglądającego w radosny nastrój. Oddziałują na wszystkie ludzkie zmysły tak, że oglądając je chciałoby się być tam, w miejscu tak wspaniałych kolorów.

Podobnie w literaturze. Tworzone obrazy, choć na papierze, intensywnie działają na odbiorcę, pobudzając jego wyobraźnię, Staje się to jeszcze ciekawsze, gdyż każdy z nas może daną opisaną scenę wyobrazić sobie nieco inaczej, zgodnie ze swoimi upodobaniami. Impresjonizm w malarstwie pociągnął za sobą impresjonizm w literaturze. Tworzenie obrazów w danej chwili i odbieranie wrażenia, stało się podstawą liryki młodopolskiej. Uważam, że właśnie taka kolorystyka – pogodna i radosna jest potrzebna człowiekowi. Pobudza to jego wyobraźnię i jednocześnie skłania go do pozytywnego myślenia.

strona:    1    2    3    4    5    6    7    8  





Impresjonistyczne obrazy świata w literaturze i malarstwie

Ocena:
20/20
Teza: Sztuka impresjonistyczna silnie oddziałuje na odbiorcę, pobudza wyobraźnię i zmysły.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dojrzała. Przemyślana konstrukcja pracy, rozbudowane argumenty, bogate słownictwo. Bogata prezentacja multimedialna.

Impresjonizm - literatura malarstwo i muzyka. Omów rożne środki artystycznego wyrazu oraz ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura, muzyka i malarstwo często sięgają po techniki impresjonistyczne.

Ocena opisowa nauczyciela: Świetna, bogata w przykłady praca. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Impresjonistyczne i realistyczne obrazy wsi na podstawie literatury i malarstwa

Ocena:
20/20
Teza: Impresjonizm i realizm znacznie różnią się, ze względu na używanie różnych środków artystycznej ekspresji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Ukazuje bogate przykłady, przede wszystkim literackie.

Impresjonizm w literaturze Młodej Polski i malarstwie przełomu XIX i XX wieku. Przedstaw zagadnienie, porównując wybrane przykłady

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie nurtu impresjonistycznego w literaturze Młodej Polski i malarstwie przełomu XIX i XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca spójna i dobrze skomponowana, wzbogacona o prezentację multimedialną.

Motywy impresjonistyczne w literaturze i sztuce

Ocena:
19/20
Teza: Głównym zadaniem impresjonistów była rejestracja ulotnej chwili – wrażenia poprzez kolory i światłocień. Mimo, że impresjonizm jako prąd, trwał krótko, odegrał ważną rolę w historii literatury i sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra, liczne przykłady z literatury i sztuki potwierdzają postawioną tezę. Można lekko dopracować zakończenie.

Impresjonistyczne krajobrazy malowane pędzlem i piórem. Omów wybrane przykłady, ukazując podobieństwa i różnice w realizacji założeń tego kierunku artystycznego.

Ocena:
19/20
Teza: Program impresjonistów dopuszczał różnorodność. W historii literatury i sztuki możemy odnaleźć zarówno liczne podobieństwa, jak i różnice w realizacji założeń kierunku artystycznego.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra, kompozycja wypowiedzi przemyślana, argumenty potwierdzające tezę.

Impresjonizm w literaturze i sztuce. Omów zagadnienie na wybranych przykładach.

Ocena:
18/20
Teza: Impresjonizm - subiektywne wyrażanie emocji twórców w utworach literackich i dziełach malarskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Autor wprowadził czytelnika w barwne obrazy impresjonizmu w literaturze i malarstwie. Dopracowania wymaga język i styl wypowiedzi.

Wskaż wpływ malarstwa na literaturę wybranego okresu. Oprzyj się na wybranych dziełach.

Ocena:
18/20
Teza: Malarstwo symboliczne i impresjonistyczne było natchnieniem dla literatury młodopolskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna, drobne usterki językowe. Poprawna bibliografia i plan wypowiedzi.