Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw antybohatera


Bohater i antybohater w literaturze polskiej XIX i XX wieku. Omów na wybranych przykładach.

Bohater i antybohater to dwa podstawowe typy postaci w utworach literackich. Kontrastują ze sobą, chociaż gdy bliżej się przyjrzymy, możemy odnaleźć ich pewne cechy wspólne. O tym, czy dana postać jest w tekście bohaterem, czy antybohaterem w dużej mierze decyduje światopogląd epoki i sytuacja historyczna kraju. Mają oni do spełnienia ważną misję, ponieważ są reprezentantami panujących poglądów i przekonań.
Bohater to osoba, która odznaczyła się niezwykłymi czynami, męstwem i ofiarnością dla innych ludzi. Działa on zgodnie z przyjętymi zasadami kulturowymi oraz jest wzorcem moralnym dla społeczeństwa. Bohaterowie pełnią również funkcję wychowawczą w socjalizacji jednostki. Klasycznym przykładem bohatera, dla którego dobro społeczeństwa i jednostki było ważniejsze niż on sam, był Judym z Ludzi bezdomnych S. Żeromskiego. Jego poczucie obowiązku wobec środowiska z którego się wywodził, wychodziło poza zwyczajne, ogólnie przyjęte pojęcie pracy społecznej i przybrało postać głębokiego kompleksu, który uciskał świadomość i skutecznie przesłaniał piękno i urodę świata. Tomasz Judym to bezkompromisowy, wręcz wzorcowy idealista, który uparcie szedł pod prąd ostentacyjnie gardząc pieniędzmi, sukcesami, rodziną i szczęściem. Do utraty tchu walczył z tym, z czym od wieków próbowano się uporać – z nędzą i niesionym przez nią upodleniem. Można go nazwać współczesnym Syzyfem, który wypalał się w daremnej pracy i usiłował „cebrzykiem wyczerpać morze”. Bohater był synem szewca, alkoholika. Swój rodzinny dom określił jako „suterenę, wilgotny grób pełen śmierdzącej pary. Ojciec wiecznie pijany, matka wiecznie chora. Zepsucie, nędza, śmierć...”. Ich sytuacja materialna była tragiczna, więc śmierci matki przygarnęła go ciotka - prostytutka, której dom był domem hazardu i gości. To ona ułatwiła mu drogę do kariery, pomimo iż wszyscy bardzo źle traktowali Tomasza, pomiatali nim, nie miał nawet własnego pokoju. Był chłopcem na posyłki, chodził w damskich butach, jego tryb życia uzależniony był od przybyłych gości. Dzięki wielkiej pracowitości i finansowej pomocy ciotki zdobył wykształcenie średnie, a następnie wyjechał do Paryża, gdzie skończył medycynę. Zauważył upodlenie i ludzką nędzę dzięki czemu postanowił, że chce pomagać rodzinom. Na spotkaniu lekarzy w domu doktora Czernisza, Judym wygłosił referat, w którym poruszył kwestię higieny wśród biedoty i bezdomnych, czym naraził się środowisku lekarskiemu. Poczuli się urażeni oskarżeniami i wystawili bohaterowi bardzo złą opinię. W Cisach założył bezpłatny szpital dla biedoty, rozpowszechniał zasady higieny, chciał przenieść czworaki, aby zapobiec wielu chorobom. Swojej misji poświęcił się całkowicie, najważniejszy był nie sam bohater, ale to, co robił dla innych. Judym „Czuł w sobie uśpioną siłę, jak człowiek, który jest u podnóża wielkiej góry, stawia krok pierwszy, żeby wstąpić na jej szczyt daleki – i wie, że wejdzie. Był samotnikiem, a jego samotność była konsekwencją walki o zachowanie własnych ideałów oraz poświecenie się dobru ludzkości. Tomasz Judym to zdecydowany nonkonformista i romantyk. Wyrzekł się szczęścia osobistego i ustabilizowanego życia, aby poświęcić się w walce o dobro ludu. Wykazał się swoistym wallenrodyzmem. Zrealizował romantyczną zasadę prymatu działań mających na celu dobro ogółu nad osobistym z wykorzystaniem metod pozytywistycznych. W postawie Judyma można zauważyć programowy bunt przeciw niesprawiedliwości społecznej, dążenie do naprawy świata i przekonanie o wyjątkowej misji społecznej zawodu lekarza. Jego życiowa postawa i wybór jakiego dokonał – spłata „długu przeklętego” zamiast miłości do Joanny i stabilizacji rodzinnej i zawodowej napiętnowane są tragizmem.
Innym bohaterem, który musiał wybierać pomiędzy miłością do ukochanej kobiety, a miłością do ojczyzny, był Konrad Wallenrod, tytułowy bohater utworu A. Mickiewicza. Jest on postacią niezwykle kontrowersyjną, ponieważ musiał działać podstępem, oszukiwać i okłamywać, jednak w moich oczach jest bohaterem, ponieważ w rezultacie walczył w imieniu szczytnych idei. Jego mottem były słowa: „cel uświęca środki” i według nich żył. Konrad przeżywał konflikt serca i rozumu, postawiony został w trudnej sytuacji wyboru pomiędzy równorzędnymi racjami. Musiał wybierać pomiędzy miłością do ukochanej Aldony, a miłością do ojczyzny, między honorową walką a zniszczeniem potęgi Krzyżaków, pomiędzy chrześcijaństwem a doprowadzeniem do zwycięstwa pogańskiej Litwy. Warto się zastanowić czy to nie za dużo jak na jednego człowieka? Bohater całe swoje życie poświęcił zgubnej dla siebie idei – idei walki i zemsty kosztem życia i szczęścia swojego i innych. Bardzo cierpiał. Jako mały chłopiec został porwany przez Krzyżaków, zamieszkał na dworze mistrza Winrycha, który pokochał go i zapewnił dostatnie życie. Walter Alf (tak go nazywano) w czasie potyczki Krzyżaków z Litwinami przeszedł na stronę odwiecznego wroga Krzyżaków – Litwy. Odezwał się w nim głos, który przypomniał mu o własnych korzeniach, własnej narodowości. Zakochał się w Aldonie, córce księcia Kiejstuta, ożenił się z wybranką, lecz później zmuszony był do tego, aby ją zostawić, złamać jej serce i skazać na wieczną tęsknotę. Ona zgodziła się na to, wiedziała, ze spotka się z ukochanym w przyszłym życiu. Dokonując tego wyboru, bohater również cierpiał. Gdy zobaczył, że Krzyżacy sieją coraz większe spustoszenie na Litwie, postanowił działać, kierując się podstępem. Po raz kolejny życie zmusiło go tego, aby żyć w obłudzie i kłamstwie. Musiał oszukiwać, udawać kogoś kim nie był. Z czasem stał się odludkiem, samotnikiem, uciekał w alkohol, był wewnętrznie zagubiony i rozdarty. Gdy został zdemaskowany, popełnił samobójstwo. Chciał uniknąć krzyżackiego sądu. Konrad Wallenrod jest postacią niewątpliwie tragiczną, która ma w sobie typowe cechy bohatera romantycznego. Jest osamotniony, wyrasta ponad otoczenie, przezywa romantyczną miłość, przy czym jest skłócony sam ze sobą. To żarliwy patriota, który poświęcił szczęście osobiste dla ojczyzny. Przy jego ocenie należy zwrócić uwagę na motywy jego postępowania. Ogromną rolę w decyzjach życiowych Wallenroda odgrywał litewski wajdelota Halban. To on nie pozwolił zapomnieć bohaterowi o jego pochodzeniu, powrócił z nim do ojczyzny, a w decydującym momencie przypomniał mu o szlachetnym obowiązku służenia ojczyźnie. Trudną rolę życie przypisywało romantycznym bohaterom, nie mogli wieść spokojnego, szczęśliwego życia u boku ukochanych osób, nie potrafili racjonalnie spoglądać na rzeczywistość i spokojnie podejmować decyzji. Wierzyli w uczucia, ich wybory były zdeterminowane właśnie przez nie, a nam trudno jednoznacznie oceniać ich postępowanie.
Antybohater posiada niektóre cechy bohatera. Robi czasami rzeczy heroiczne, ale sposób w jaki je robi oraz jego intencje nie zawsze są heroiczne. Antybohater jest zazwyczaj postacią neutralną, chociaż miewa ostry temperament, jest twardy na zewnątrz, a w środku „miękki”. Antybohatera określa się często jako everyman, czyli człowiek każdy. Jest to postać zaczerpnięta ze średniowiecznych moralitetów, będąca reprezentantem człowieczeństwa grzesznego i ułomnego, postawionego wobec konieczności śmierci. Po najsłynniejszy angielskim moralitecie „Everyman” powstało wiele podobnych utworów. Dziś mianem everymana określa się np. bohatera "Kartoteki" czy "Małej apokalipsy" - postać, nie mającą jednostkowych cech, a mogącą symbolizować człowieka współczesnego.
Antybohater Różewicza jest w utworze bierny, bezradny i wewnętrznie pusty. Dzięki specjalnemu zabiegowi pisarza może on być utożsamiany niemal z każdym człowiekiem, ma on bowiem wiele imion, trudno określić jego faktyczny wiek, wciąż zmienia się jego wygląd i wykonywane zajęcia. Jest to przykład antybohatera, który ma tylko niektóre cechy bohatera, często staje się nawet jego zaprzeczeniem i parodią. Jest przedstawicielem pokolenia wojennego, który pozostaje pusty, przerażony, bezsilny i bierny. Główna postać dramatu przez większą cześć utworu leży w łóżku nie podejmując żadnego działania, przeciw czemu buntuje się Chór zachęcający mężczyznę by coś robił, mówił i myślał. Bohater jest jednak zbyt pusty i rozczarowany życiem, by mieć siłę do działania i walki. Obojętność i bezradność stały się skutkami wojny, która miała druzgocący wpływ na całe dalsze życie postaci. Jednakże nie tylko główny bohater staje się absurdalny i groteskowy, cechy te odpowiadają zarówno innym postaciom ukazanym w dramacie jak i całemu światu, który je otacza. Wszelkie działania spełzają na niczym, nie mają żadnych konsekwencji. Brak nadziei, idei i umiejętności porozumienia się ludzi czyni świat szarym i nieciekawym. Los, którego doświadcza bohater jest dramatem dotyczącym wszystkich ludzi, w których biografie wpisały się czasy wojny. Różewicz ukazuje nam jak ogromny i destrukcyjny miały one na losy bohatera, który dzięki swej niesprecyzowaności może być każdym. Bezsilność i brak nadziei na zawsze zmieniał bowiem człowieka, w psychikę którego wdzierała się obojętność i wewnętrzna pustka, która odbierała chęć do życia i wolę walki.
Mała Apokalipsa T. Konwickiego, która również przedstawiła sylwetkę antybohatera stanowi ostrą krytykę rzeczywistości polskiej lat siedemdziesiątych naszego wieku, kiedy państwo było w stanie całkowitego rozkładu. Panował w nim terror, zakłamanie, zniewolenie i chaos. Polityka był jednym wielkim kłamstwem, czyli przedstawiony został „obraz świata zgnojonego, zniszczonego [...] wszystko jest nieważne, skłamane, zniszczone – rzeki, lasy, pogoda, kalendarz, godność ludzka”. Władza ukazana w powieści opierała się na działalności milicjantów i funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. Wszystko było kontrolowane, a społeczeństwo manipulowane. W całym kraju szerzyła się propaganda, która tworzyła obraz wspaniałego państwa. Hymnem narodowym była przejęta od Związku Radzieckiego Międzynarodówka, kolory flagi zostały zmienione, pozostał na niej jedynie malutki biały pasek. Człowiek tak na prawdę był marionetką, który nie miał nic do powiedzenia, bo o wszystkim decydowała władza. Ubezwłasnowolnienie panowało do tego stopnia, że ludzie nie wiedzieli jaki jest dzień i pora roku, ponieważ kalendarz należał do Urzędu Bezpieczeństwa. Akcja utworu umiejscowiona została w Warszawie, a czas akcji obejmuje około 12 godzin. Bohaterem, a właściwie antybohaterem jest pisarz. Napisał kilka książek, lecz od paru lat nie tworzy. Jest samotny i choć samotność daje mu poczucie "wolności osobistej", to jednak on czuje się zrezygnowany. T. Konwicki tak go charakteryzuje:

”Mój bohater jest w pewien sposób zbiorczy i persyflażowy. Jest to równocześnie bohater i pastisz na bohatera. W tym bohaterze jestem ja, ale zarazem to wszystko, co można wziąć z zewnątrz, by maksymalnie sprawnie przeprowadzić pewien zamysł intelektualny”.

Zapowiedzią nadchodzących w życiu bohatera Małej Apokalipsy zmian były odwiedziny kolegów z opozycji: Huberta i Rysia. Zaproponowali mu bowiem, ażeby dokonał przed gmachem Centralnego Komitetu Partii aktu samospalenia. Potem jednak zdecydowano, iż czyn ten zostanie wykonany przed Pałacem Kultury. Miał on - jak podkreślał Hubert – „wstrząsnąć ludźmi tutaj w kraju i wszędzie za granicą”. Dlaczego akurat wybrano bohatera? Ponieważ „żył obsesją śmierci”- ”Ty z tą śmiercią jesteś najbardziej spoufalony, ty się jej nie powinieneś bać”- przekonywał Hubert. Bohater zastanawiał się nad symboliką tego aktu. Odbywając wędrówkę po Warszawie, szukał potwierdzenia bądź też argumentu podważającego sens swego czynu. Bohater początkowo wahał się, ale ostateczne potwierdzenie tej decyzji dokonał się podczas rozmowy z marksistą Cabanem.
W swojej prezentacji przedstawiłam różne kreacje bohatera i antybohatera w literaturze. Ich stan psychiczny i działania odzwierciedlały klimat panujący w danej epoce, a działania były wyrazem buntu przeciwko istniejącym zasadom społecznym.

strona:    1    2    3    4  





Antybohater jako zjawisko obecne w kulturze współczesnej. Omów sposoby kreacji tej postaci i jej funkcje, analizując celowo wybrany materiał rzeczowy z literatury i filmu

Ocena:
20/20
Teza: Próby odnalezienia cech wspólnych i funkcji antybohatera we współczesnej kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo dojrzała. Ciekawy dobór argumentów, Bardzo dobry język i styl wypowiedzi, rozbudowane wnioski.

Bohater negatywny w literaturze. Scharakteryzuj wybrane postacie i określ ich rolę w kilku utworach z różnych epok.

Ocena:
20/20
Teza: Bohater negatywny wzbogaca treść utworu, czyni go ciekawszym i wykorzystując zasadę kontrastu wzmacnia jego przekaz.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sprawny i horyzontalny sposób ukazuje problem bohatera negatywnego. Poprawny język i styl wypowiedzi.

Wizerunek antybohatera w literaturze współczesnej. Omów, analizując wybrane przykłady

Ocena:
20/20
Teza: Antybohater to bierna, nie w pełni autonomiczna i nieokreślona jednostka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, ukazuje różnorodność typów antybohatera odzwierciedlająca bogactwo tej postaci. Poprawna bibliografia i ramowy plan.

Antybohater jako postać obecna w kulturze współczesnej, omówienie funkcji i kreacji tej postaci

Ocena:
19/20
Teza: Antybohater jako odpowiedź twórców na zmiany we współczesnych społeczeństwach.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobry wybór najważniejszych antybohaterów współczesnej kultury, rozbudowana argumentacja. Praca jednak zbyt chaotyczna, aby zasłużyć na najwyższą ocenę. Ciekawa prezentacja.

Bohater i antybohater w literaturze polskiej XIX i XX wieku. Omów na wybranych przykładach.

Ocena:
19/20
Teza: Światopogląd epoki oraz sytuacja historyczna kraju ma wpływ na kreowanie postaci będącymi bohaterami lub antybohaterami.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca charakteryzuje w poprawny sposób wybrane postaci.