Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw totalitaryzmu


Literackie obrazy zniewolenia człowieka w systemie totalitarnym. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów

XX wiek przyniósł narodziny totalitaryzmu, systemu opartego na władzy, terrorze fizycznym, jak i psychicznym. Człowiek wobec takiego systemu jest jednostką pozbawioną godności, wolności, a także indywidualizmu. Specyfika każdego systemu totalitarnego polegała na stworzeniu określonego mechanizmu działania, który służył realizacji zadań zgodnych z ideologią spreparowaną na użytek danego systemu. Zniewolone społeczeństwo utrzymywane jest w posłuszeństwie poprzez siłę i terror. Faszystowski system totalitarny i stalinowskie metody sprawowania władzy uniemożliwiły normalne, godne życie człowieka. Pojęcia wolności, prawdy, godności, poszanowania człowieka przez innego człowieka przestały w tych systemach po prostu funkcjonować. System faszyzmu i totalitaryzmu stalinowskiego polegały przede wszystkim na stworzeniu tak nieludzkich warunków życia, że ludzie stawali się apatyczni, narażeni na upodlenie i upokorzenie na każdym kroku, żyjąc w ciągłym strachu przed śmiercią, zapominali, że są ludźmi. Literatura ukazywała proces i skutki zniewolenia społeczeństw, jak i poszczególnych jednostek. W swojej pracy ukażę najbardziej poruszające przykłady stłamszenia wolności i godności ludzkiej.

George Orwell poruszył problem totalitaryzmu w dwóch słynnych powieściach: „Folwark zwierzęcy” i „Rok 1984”, które łączy jedna przewodnia idea: wrogość wobec systemu totalitarnego dążącego do zniewolenia jednostki. „Folwark zwierzęcy” jest parabolą pozornie tylko opisującą losy gromadki zwierząt, które przejęły władzę na folwarku pana Jonesa. Zwierzęta, niczym bolszewicy w Rosji, przeprowadzają rewolucję, zdobywają władzę, a następnie sprawują bezlitosne i bezwzględne rządy totalitarne, które cechuje: autokratyzm, ograniczona wolność, propaganda, kult jednostki, stosowanie aparatu przymusu, a także militaryzacja państwa. Życie zwierząt na folwarku jest odzwierciedleniem życia ludzi w państwie zdominowanym przez system totalitarny.

Z kolei w „Roku 1984” Orwell przedstawił losy człowieka w systemie totalitarnym, w którym pozbawiony jest on wszystkich podstawowych praw, ponadto wciąż podlega odgórnej kontroli. Winston Smith - główny bohater powieści, typowy urzędnik państwowy, w książce jest symbolem zwykłego, szarego człowieka w konfrontacji ze zniewalającym systemem. Nad egzystencją społeczeństwa czuwała Partia, na której czele stał Wielki Brat, nikt dokładnie nie wiedział kim właściwie był i czy w ogóle istnieje. Był jednak wszechobecny, a jego wizerunki spoglądały na obywateli z wielkich plakatów, a nawet monet. Partii przyświecały dwa cele „zawładnąć całą kulą ziemską i zlikwidować raz na zawsze swobodę myślenia”. Nad życiem obywateli czuwała nieustannie Policja Myśli, która za jakikolwiek przejaw niesubordynacji mogła aresztować lub ewaporować człowieka. „Na ogół nie było procesów, żadnych komunikatów o aresztowaniu. Ludzie po prostu znikali – zawsze nocą. Twoje nazwisko usuwano z ksiąg metrykalnych, wymazywano każdy ślad twego co robiłeś w życiu”. Winston uświadamiając sobie swoją nienawiść do Wielkiego Brata i Partii przyjmuje postawę buntu wyrażającego się poprzez zakazany romans z Julią oraz próbę wstąpienia do rewolucyjnego Braterstwa. Walka Smitha o godność jednostki, prawo człowieka do miłości i prawdy z góry skazana jest na niepowodzenie. Winston zostaje zdradzony, zmanipulowany i wyzuty z ostatnich ludzkich uczuć. Staje się ofiarą systemu. Aresztowany i torturowany, wyrzeka się swojej miłości, a co najgorsza siebie samego.

Problem egzystencji człowieka w totalitarnej rzeczywistości przedstawia również polska literatura. Wśród wielu wstrząsających relacji „Medaliony” Zofii Nałkowskiej są moim zdaniem utworem najbardziej realistycznym. Autorka w sposób przejmujący, można powiedzieć drastyczny, ukazuje wielkość wypaczeń ludzkiej psychiki, jej zezwierzęcenie, zatracenie wszystkich zasad i norm moralnych w okresie wojny i okupacji. Mottem tych kilku opowiadań Zofii Nałkowskiej są słowa: „Ludzie ludziom zgotowali ten los”. Wybierając najbardziej drastyczne epizody z życia, autorka chciała podkreślić duchowe i moralne zniszczenie ludzkiej psychiki powodowane funkcjonowaniem człowieka w systemie totalitarnym.

Opowiadanie „Dno” portretuje bezradne i zagubione kobiety, które w otaczającej je rzeczywistości, zapominając o swym człowieczeństwie, dopuszczały się kanibalizmu. Okrutne prawa obozowe pozbawiły je moralnej wrażliwości; stały się ofiarami wojny. W wagonach kolejowych, niektóre z nich traciły zmysły nie mogąc znieść potwornych cierpień, głodu, wyczerpania. Przeżycia wojenne uczyniły z tych kobiet istoty słabe, bezbronne wobec norm okrutnego systemu, który pozbawił je naturalnych ludzkich odczuć. Wojna uodporniła ludzi na zjawisko śmierci. Stawali się nieczuli. Najdobitniej świadczy o tym opowiadanie „Przy torze kolejowym”. Młoda Żydówka uciekająca z transportu kolejowego, ranna w nogę, bezbronna i samotna nie mogła liczyć na pomoc otoczenia. Ludzie tylko z daleka przyglądali się kobiecie. Jedynie pewna wieśniaczka oraz młody człowiek, okazali trochę zainteresowania, chęć pomocy Żydówce. Jednak młody człowiek, który pomógł Żydówce, stał się jej zabójcą. Zastrzelił chorą, niemal konającą kobietę. Można przypuszczać, iż chciał, skończyć w ten sposób jej męczarnie.

Wśród bohaterów zbioru opowiadań Nałkowskiej nie brakuje ludzi, próbujących w niewolniczym świecie ocalić własne człowieczeństwo, którzy w trudnych sytuacjach potrafią przeciwstawić się złu, mimo nieludzkich warunków, w jakich przyszło im żyć. Próbę przetrwania podejmuje Żyd – Michał P. z opowiadania pt. „Człowiek jest mocny”. W czasie wojny stracił żonę i dwójkę dzieci, których rozpoznał przy zakopywaniu zwłok w obozie w Chełmnie. Chciał odejść z nimi, położył się na ich ciałach i prosił Niemców, aby go zabili, jednak usłyszał w odpowiedzi „Człowiek jest mocny, może dobrze popracować”. Mimo utraty swoich bliskich i ciężkiej pracy w obozie nie poddaje się. Podejmuje próbę ucieczki, która powiodła się dzięki pomocy innych ludzi. W ten sposób Michał P. udowadnia, że potrafi być człowiekiem silnym wewnętrznie, wytrwałym, którego podtrzymywała na duchu myśl o upragnionej wolności. Ocalał między innymi po to, by po latach dać świadectwo prawdzie o przerażających doświadczeniach wojennych.

Innym twórcą literatury obozowej jest Hanna Krall. W swoim reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” opisuje relacje z rozmowy z Markiem Edelmanem, uczestnikiem powstania w getcie warszawskim, po wojnie wybitnym kardiochirurgiem. Edelman to przykład człowieka, który, tak jak inni uczestnicy powstania w getcie, nie zgodził się na poniżającą śmierć. Dla niego powstanie miało wyjątkowy sens a mianowicie taki, że Żydzi nie wierzyli w swoje zwycięstwo, nie organizowali powstania by zniszczyć wroga, ponieważ mieli świadomość bliskiej nieuchronnej śmierci. Oni jedynie wybierali sposób śmierci, ich zdaniem znacznie godniejszy, bo z karabinem w ręku. Śmierć w walce miała zupełnie inny wymiar, niż w komorze gazowej. W powstaniu zademonstrowali własną wolność i godność na przekór zniewoleniu. W „Zdążyć przed Panem Bogiem” wiele mówi się o godności i honorze, które polegały na wyborze śmierci. Pielęgniarka Tanenbaumowa oddała swój tzw. „numerek na życie” córce, a sama popełniła samobójstwo. Dzięki temu jej córka przeżyła kilka miesięcy, doświadczając pierwszej miłości. Ważnym wydarzeniem jest epizod o Żydzie, którego niemieccy oficerowie postawili na beczce i naśmiewając się z niego obcinali mu brodę po kawałeczku. Odbyło się to przed powstaniem gett, jednak było sygnałem ostrzegawczym, który Edelman odczytuje jako zapowiedź przyszłości.

Pisarzem, który przeszedł przez piekło obozów koncentracyjnych był Tadeusz Borowski. Centralnym motywem jego opowiadań jest upadek człowieka, zatracanie przez niego wartości moralnych w warunkach obozu koncentracyjnego. Obóz dla Borowskiego to miejsce, w którym nie tylko się umiera, ale także trzeba żyć. Dramatyczność jego opowiadań polega przede wszystkim na tym, że wprowadził do nich wszędzie jako narratora postać bynajmniej nie bohaterską. Tadeusz – narrator, jest człowiekiem doświadczonym znającym okrutne prawa obozowej rzeczywistości. Borowski obdarzył go mianem człowieka zlagrowanego, któremu nie obca jest masowość śmierci, zakłamanie, zdrada, nieczułość na cierpienie innych – to egoista i cynik. Poddany działaniu zbrodniczego systemu myśli przede wszystkim o tym, aby przetrwać, dlatego przystosowuje się do obozowych praw, tracąc przy tym moralną wrażliwość i zdolność do szlachetnych odczuć. Niemcy wyznaczyli mu rolę pomocnika, więc pracuje na rampie, pilnuje więźniów, rozładowuje transporty przybywających wciąż do lagru ludzi. W opowiadaniu „Proszę państwa do gazu” Tadeusz opisuje kobietę, która w obawie przed śmiercią i w nadziei na uratowanie swojego życia, wyrzeka się swojego macierzyństwa, ucieka przed swoim kilkuletnim dzieckiem. Mojsze z opowiadania „U nas w Auschwitzu” zajmuje się rozładunkiem ludzi z transportu. Gdy przyjeżdża jego ojciec to nie chcąc narazić się pilnującemu porządku esesmanowi, tłumacząc się brakiem czasu, każe ojcu iść „wykapać się w łaźni” – tak mówiono ludziom idącym do komory gazowej – wobec tego skazał swojego ojca na śmierć.

Dopełnieniem rozważań o tragicznej rzeczywistości zniewolonej jednostki w obozie jest „Inny świat” Gustawa Herlinga – Grudzińskiego. Jest to bardzo wstrząsająca pozycja literatury łagrowej, wynikająca z przeżyć i doświadczeń obozowych samego autora. Jego utwór przedstawia całą prawdę o człowieku w świecie sowieckich łagrów. Istniały określone reguły życia łagrowego. Rytm dnia wyznaczała ciężka praca przy wyrębie lasów. Więźniowie pracowali po kilkanaście godzin dziennie, na mrozie, bez odpowiedniego wyżywienia. Przerwanie pracy, pozostawienie bez ruchu, często groziło zamarznięciem. Pracą posługiwano się jako narzędziem tortur, dokonywała się wśród więźniów naturalna selekcja: ginęli słabsi, starsi, chorzy. Oni też otrzymywali w łagrze mniejszą porcję żywności, więźniowie silni i sprawni, w zależności od wykonywanej pracy, dostawali większą ilość jedzenia. Grudziński przedstawia etapy wiodące człowieka ku śmierci. Od aresztowania i przesłuchania, poprzez wegetację w łagrze, aż do tzw. „trupiarni”, czyli baraku dla ludzi niezdolnych do pracy.

Grudziński ukazuje kondycję moralną i etyczną człowieka doświadczonego przeżyciami wojny. Uświadamia, że poniżony człowiek, poddany surowym prawom łagru, próbie głodu, wyniszczony ciężką pracą często zapomina o współczuciu, miłości do bliźniego, wzajemnej solidarności. Obóz to nieludzkie miejsce, w którym człowiek, jeśli chce przeżyć, musi dostosować się do narzucanych siłą praw. Autor opisuje m.in. historie, Marusi, która została zgwałcona przez ośmiu „urków” w tym ich przywódcę Kowala. Od tego czasu Marusia przychodziła do Kowala codziennie. Wywołało to konflikt między Kowalem, a „urkami”. Dla uspokojenia sytuacji Kowal zmusił Marusie do prostytuowania się z mężczyznami z jego brygady. Obraz ten świadczy o demoralizującym wpływie łagru oraz systemu totalitarnego na ludzi i ich zachowanie.

Grudziński jednak wskazuje na postawy niektórych więźniów, którzy na przekór okrutnej, przerażającej rzeczywistości łagrowej, próbują zachować swą godność. Pomimo cierpień – nie poddawali się, próbowali mężnie walczyć, stawiać czoło losowi i ciężkim obozowym warunkom egzystencji. Wiedzieli, iż prawie zawsze, taka walka skazana jest na przegraną. Jako przykład może posłużyć historia Michała Kostylewa. Parzył sobie rękę wkładając ją, co kilka dni do ognia, zadawał sobie wielki ból i w ten sposób wyrażał swój bunt przeciw nieludzkim warunkom pracy w łagrze. Nie czynił tego dla uniknięcia pracy, wysiłku. Po prostu nie chciał pracować dla sowietów, którzy budowali swą potęgę wykorzystując ludzi czyniąc z nich właściwie niewolników.

Dziś opis egzystencji ludzi w systemach totalitarnych wydaje się nierealny. Nie sposób wyobrazić sobie jak wielkie cierpienia fizyczne i psychiczne przeżywali żyjący wówczas ludzie. Niezależnie czy byli szarymi obywatelami, czy skazanymi na zamknięcie w getcie czy obozie ofiarami zbrodniczych systemów totalitarnych, wszyscy ulegli zniewoleniu. Podporządkowanie ludzkiego ciała nie było jeszcze tak straszne, jak zniszczenie jego osobowości, godności, duszy. To najgorsze co może przytrafić się jednostce ludzkiej. Czytając o rozwoju i upadku wielkich systemów totalitarnych w XX wieku, nie należy zapominać właśnie o pojedynczych losach, o jednostkach, które dzień za dniem musiały zmagać się ze zniewoleniem. Im należy się szacunek i cześć.

strona:    1    2    3    4    5  





Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: Totalitaryzm w literaturze XX wieku dokumentuje, przestrzega, przeraża.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo dobra. Temat wyczerpany, dojrzałe słownictwo, przemyślana konstrukcja prezentacji.

Różne sposoby przedstawiania totalitaryzmu w literaturze współczesnej i filmie. Omów, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Literatura odkrywa całą prawdę o systemach totalitarnych. Wskazując zagrożenia płynące z ich wprowadzenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca na poziomie dobrego licealisty. Ciekawy dobór przykładów literackich i filmowych, poprawny język i styl wypowiedzi. Całość uzupełniają trafne cytaty.

Omów cechy stalinizmu i faszyzmu na podstawie wybranych utworów literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Faszystowski system totalitarny i stalinowskie metody sprawowania władzy uniemożliwiły normalne, godne życie człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera bogatą argumentacje. Szeroko opisuje wskazane systemy totalitarne. Brawo!

Różne ujęcia totalitaryzmu przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literatury współczesnej

Ocena:
20/20
Teza: Wizje totalitaryzmu, zarówno hitlerowskiego, jak i stalinowskiego, znajdziemy w licznych przykładach literackich XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Literackie obrazy zniewolenia człowieka w systemie totalitarnym. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Literatura ukazywała proces i skutki zniewolenia społeczeństw, jak i poszczególnych jednostek.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta zarówno na utworach polskich, jak i obcych. Ukazuje wiele różnych aspektów zniewolenia. Poprawna kompozycja pracy.

Wpływ systemów totalitarnych na etykę. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Jak totalitarne reżimy wpłynęły na jednostki, na ich zachowania, decyzje i jakie wnioski dla zasad etyki możemy wyciągnąć z utworów poświęconych „czasom pogardy”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, głęboka analiza tekstów i postaw bohaterów.

Osobowość człowieka totalitarnego. Przedstaw to zagadnienie, odwołując się do znanych z literatury wizerunków hitlerowskich i sowieckich katów oraz niektórych więźniów obozów zagłady

Ocena:
20/20
Teza: Literatura opowiadająca o II wojnie światowej daje olbrzymią wiedzę o zmieniającej się pod wpływem totalitaryzmu psychice ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca starannie przemyślana, literatura wyselekcjonowana i ambitna. Trafna teza i wnioski.

Ludzie XX wieku w sytuacjach ekstremalnych. Omów problem, odwołując się do utworów Borowskiego, Nałkowskiej, Herlinga-Grudzińskiego, Moczarskiego i Krall

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej poruszające literackie przykłady stłamszenia wolności i godności ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Jak literatura opowiada o nieludzkiej rzeczywistości? Omów na wybranych przykładach różne rodzaje narracji i narratora w prozie przedstawiającej wojnę i okupację

Ocena:
20/20
Teza: Obowiązkiem pisarza jest danie literackiego świadectwa z „czasów pogardy”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, w pełni zasługuje na pochwałę.

Sytuacja człowieka w obliczu faszyzmu i stalinizmu. Omów zagadnienie, interpretując wybrane utwory

Ocena:
20/20
Teza: Literacka prawda o człowieku egzystującym w systemie totalitarnym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja przemyślana, ukazuje wiele postaw człowieka wobec systemów totalitarnych.

Losy jednostki zdeterminowane wydarzeniami historycznymi. Rozważ zagadnienie, odwołując się do wybranych przykładów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Osoby zdeterminowane wydarzeniami historycznymi to przede wszystkim ofiary II wojny światowej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Interesujący dobór argumentów, ciekawe wnioski.

Totalitaryzm w literaturze. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Opisy totalitaryzmów w literaturze traktować możemy jako przestrogę przed systemem dyktatorskim lub ponure świadectwo czasów.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Poprawnie dobrana argumentacja, ciekawe wnioski rekompensują drobne błędy stylistyczne.

Wpływ systemów totalitarnych na człowieka. Omów temat, odwołując się do wybranych dzieł

Ocena:
19/20
Teza: Na wpływie totalitaryzmów na człowieka skupiło się wielu twórców XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różnorodność opisanych w literaturze systemów i ich negatywne skutki. Poprawny język, przejrzysta kompozycja.

Ideologie totalitarne - ideologie zła w literaturze, sztuce i filmie. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: „Kłamstwo powtarzane tysiąc razy staje się prawdą”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszerna, szczegółowo opisuje formy totalitaryzmów ukazanych w różnych tekstach kultury. Bogata bibliografia.

Siedem polskich grzechów głównych. Przedstaw refleksje na temat polskich wad narodowych, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Główne wady narodowe Polaków na tle historycznym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna. Prezentuje szeroki katalog polskich wad narodowych.

Różne postawy człowieka wobec totalitaryzmu. Omów problem na wybranych przykładach literatury XX wieku

Ocena:
18/20
Teza: Człowiek żyjący w systemie totalitarnym jest nieustannie narażony na trudne wybory moralne.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobra praca. Bogata argumentacja ciekawe wnioski. Styl wypowiedzi wymaga "wygładzenia"

Człowiek w obliczu totalitaryzmu. Omów zagadnienie, odwołując się do analizy odpowiednio wybranych utworów literackich

Ocena:
17/20
Teza: Literatura przytacza różnorodne postawy i świadectwa ludzi postawionych w obliczu systemu totalitarnego.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Zakres literatury nie wykracza jednak poza kanon lektur szkolnych. Do poprawy język wypowiedzi

Obraz systemu totalitarnego w literaturze filmie i malarstwie. Omów różne sposoby realizacji tego zagadnienia odwołując się do dowolnie wybranych przykładów

Ocena:
17/20
Teza: Różne sposoby prezentowania totalitaryzmu łączy chęć utrwalenia negatywnego obrazu systemów totalitarnych, aby nigdy nie powróciły.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Na uwagę zasługuje dobór pozycji bibliograficznych. Można wygładzić styl przechodzenia pomiędzy kolejnymi argumentami.