Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw anioła


Wizerunek anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Porównaj sposoby ujęcia postaci zestawiając wybrane teksty kultury


Encyklopedia definiuje postać anioła w następujący sposób: Anioł – [gr.], istota duchowa zajmująca w hierarchii bytów miejsce pośrednie między Bogiem i ludźmi; Dzielą się na dobrych (służących Bogu) i złych (zbuntowanych przeciw Bogu i strąconych do piekła) zw. Diabłami; w chrześcijaństwie anioły dobrzy są uchierarchizowani w 9 „chórach” – m.in. archaniołów, np. czczeni przez chrześcijan: Gabriel, Michał i Rafał.

Na dźwięk słowa ANIOŁ pojawia się w naszych myślach piękna postać w białych szatach, z dużymi skrzydłami i aureolą. W naszej wyobraźni jest on uosobieniem piękna, czystości i wrażliwości. Trudno znaleźć dziecko chrześcijańskie, któremu słowa: „Aniele Boży, Stróżu mój! Ty zawsze przy mnie stój! Nie kojarzą się z poczuciem ciepła i wspomnieniem dzieciństwa. Warto zastanowić się, z czego wynika tworzenie takiego typu wizji? Skąd w ogóle anioły zagościły w wyobraźni człowieka?

Jednym z pierwszych źródeł, w którym pojawiają się anioły jest „Biblia”. Są pomocnikami Boga, towarzyszą mu lub wykonują Jego polecenia. Są pośrednikami między Bogiem i ludźmi. Ktoś obliczył, że w Starym i Nowym Testamencie pojawiają się łącznie około trzystu razy! Niemałą część Pisma Świętego trzeba by było przepisać, gdyby chciało się zamieścić wszystkie zdarzenia, cytaty i opowiadania o aniołach. W Piśmie Świętym dzieli się je na dziewięć chórów a tę dziewiątkę na trzy hierarchie:
Pierwsza hierarchia, czyli trzy chóry to:
Serafini
A.Cherubini
B.Trony
W drugiej hierarchii są:
A.Panowania
B.Moce
C.Władze
Trzecia hierarchia, która jest najbardziej oddalona od Boga obejmuje:
A.Zwierzchności (inaczej Księstwa)
B.Archaniołów
C.Aniołów

Od wieków anioły te dobre, jak i te zbuntowane przeciw Bogu pojawiają się w niemal każdej dziedzinie sztuki. W moich rozważaniach chciałabym pokazać ich najciekawsze kreacje.

Zacznę od Anioła jako zwiastuna dobrej nowiny w „Zwiastowaniu Najświętszej Maryi Pannie”. Zapisana przez św. Łukasza historia przybycia archanioła Gabriela do Maryi jest jedną z najczęściej przedstawianych w sztuce, a słowa pozdrowienia anielskiego stały się jednym z podstawowych elementów modlitwy maryjnej. Zdarzenie to miało miejsce sześć miesięcy od dnia poczęcia Jana Chrzciciela, w mieście Nazaret. Młodej Maryi ukazał się Anioł Gabriel, który pozdrowił ja słowami Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą, Błogosławiona jesteś między niewiastami. Następnie oznajmił Jej, że doznała wielkiej łaski u Boga i wkrótce narodzi syna, któremu da na imię Jezus, będzie on wielki i nazywany Synem Najwyższego. Maryja słowami Oto ja Służebnica Pańska, niech mi się stanie według Twego Słowa zgodziła się na propozycje przedstawioną Jej przez Anioła. Anioł pełni tu funkcje pośrednika między Bogiem i człowiekiem a także zwiastuna woli Boskiej.

Wydarzenie to pokazuje obraz Fra Angelina Zwiastowanie. Jest to obraz ołtarzowy namalowany około 1426 roku. Tematem jest Zwiastowanie NMP zaczerpnięta z Ewangelii św. Łukasza. Archanioł przemawia do Maryi stojąc w pełnej szacunku pozie. W górnym lewym rogu artysta namalował dwie ręce Boga Ojca, które wypuszczają ze świetlistego kręgu złote promienie i gołębia, który jest widoczny obok drugiej od lewej kolumny, nad głową Archanioła Gabriela, jakby na przedłużeniu jego pochylonej sylwetki. Smuga światła symbolizuje Ducha Świętego, który zbliża się do NMP. Jest to chwila tuż przed poczęciem Maryi. Pomiędzy Archaniołem a Najświętszą Marią Panną artysta namalował także jaskółkę, siedzącą na pręcie łączącym kolumny. Symbolizuje ona czystość Maryi. Scena odgrywa się na ganku, który jest otoczony kolumnami. Cała budowa jest zbyt niska a kolumny zbyt cienkie by utrzymać sklepienie. Artysta chciał w ten sposób uniknąć powiązania tej sceny z jakąkolwiek budową na świecie. Uważał, że żadne miejsce nie jest godne by umieścić tam tak ważne wydarzenie, dlatego posłużył się nierzeczywistą architekturą. Z lewej strony widoczna jest scena wygnania Adam i Ewy z raju. W ten sposób artysta na jednym obrazie pokazał rezultat grzechu pierworodnego i zapowiedź jego odkupienia, zatem połączył Stary i Nowy Testament.

W twórczości romantycznej postacie aniołów i diabłów często były wyidealizowane, uwznioślone. Adam Mickiewicz przyjął jednak inną wizje – „katechizmową”, można powiedzieć misteryjną, z przedstawień popularnych. Jest to Anioł Stróż. Towarzyszy Gustawowi od dziecka. Wie, że ma do spełnienia trudne zadanie, ponieważ jest to człowiek przeznaczony do niezwykłych czynów. Anioł posuwał się nawet do „wychowania” bohatera: zsyłał mu szczególne sny, kierował jego myślami, kształtował system wartości. Anioł boleje nad tym, że ten nie robi z nich właściwego użytku. Niekiedy dusza więźnia mu brzydła, lecz zawsze starał się, w natłoku jego myśli odnaleźć te dobre. Wówczas ujmował duszę za rękę i wiódł ją ku wieczności, śpiewając pieśń, o której młodzieniec po przebudzeniu nie pamiętał. Czasami przybierał postać ohydnej larwy, żeby nastraszyć bohatera, ale po przebudzeniu mężczyzna zapominał o wszystkim, czego doświadczył w snach.. Obok niego mamy duchy zła – nazwane diabłami, duchami z lewej strony, oraz duchy dobre, wręcz aniołami. Rozpoczyna się, więc psychomachia, czyli walka o duszę młodzieńca między dobrymi a złymi mocami. Widoczne jest to w Wielkiej Improwizacji. Diabły próbują zagrzewać bohatera, rozbudzają w nim egzaltacje (Do góry! W lot). Anioły z drugiej strony chronią Konrada przed swoimi rozszalałymi myślami i uczuciami. Walka tych dobrych i złych mocy kończy się szczęśliwie dla Konrada. Gdy bohater słyszy własną myśl wypowiedzianą przez diabła, traci przytomność, zatrzymuje tym samym potok bluźnierstw, co ratuje go przed grzechem. Anioł nie opuszczał bohatera, mimo ze Gustaw nie rozumiał jego przesłania:
Tyś słyszał niebios dźwięki
Jako pijanych uczt piosenki
Bez względu na wykroczenia bohatera przeciw Bogu Anioł Stróż nie opuszcza młodzieńca, wręcz współczuje mu, lituje się nad nim. Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli.

Ciekawe ujęcie anioła znajdujemy również w malarstwie Jacka Malczewskiego. Obraz Aniele, pójdę za Tobą został namalowany około 1901 roku. Na pierwszy plan obrazu, w wielkim zbliżeniu widzimy anioła z wielkimi skrzydłami i łydkami. Jest odwrócony tyłem wiec nie widzimy wyrazu jego twarzy. Na podstawie zachowania i przestraszonej miny dziecka można domyślać się, że oblicze anioła jest surowe. Obok anioła widzimy kilkuletniego chłopca, prawdopodobnie jest to pastuszek, który pasie gęsi. Pochodzi zapewne z biednej rodziny, o czym świadczy ubiór chłopca (brudna, podniszczona sukienczyna i bose stopy). Tytuł mówi nam, że pastuszek podąża za Aniołem, który zaopiekuje się nim. Autor w obrazie połączył świat baśniowy z realnym. Scena ma charakter metafizyczny. Poprzez rząd drzew widać wyraźnie zaznaczoną linię horyzontu, który jest granicą między światem realnym a baśniowy, przebiega ona w połowie obrazu. Mimo, że kolory dzieła są jasne a nawet słoneczne, widać tu smutek i zadumę, najwyraźniej jest to chwila poważna a może nawet decydująca o dalszym życiu dziecka.

W dalszej części moich rozważań chciałabym pokazać negatywne ujęcie anioła. Mimo iż anioł kojarzy się powszechnie z czymś pięknym i idealnym w sztuce nie zawsze tak jest. W wierszu Siódmy anioł Zbigniewa Herberta złamana jest ta zasada. Anioł o imieniu Szemkel jest w pełni niedoskonały. W niebie jak się okazuje panuje idealny porządek. Każdy anioł ma swój zakres czynności: Rafael- stroiciel chórów, Azrael- kierowca planet, Gabriel- podpora tronu, Michał- hetman zastępów, Azrafael- dekorator światła, Dedrach- apologeta i kabalista. Siódmy anioł z kolei – Szemkel – wyróżnia się od reszty. Jest czarny, nerwowy, wielokrotnie karany za przemyt grzeszników. Chodzi w starej i wyleniałej aureoli a malarze mają kłopoty z poprawianiem jego urody. Według poety utrzymywany jest w zastępie anielskim tylko ze względu na liczbę siedem. Według biblii liczba siedem miała swój symbol: przez 7 dni Bóg tworzył świat, oznacza 7 niebios, a także 7 dni ma tydzień. Liczba siedem uważana jest też za przedstawienie całości świata zawartego w tej liczbie, więc ostatni anioł nie mógł być odrzucony od reszty, bo przez to zburzyłby się cały ład.

Upadek Zbuntowanych aniołów ukazuje P.P. Rubens (barok)– To obraz namalowany w latach 1618 – 20. Na obrazie zwraca uwagę duża dynamika. Widzimy wiele postaci aniołów, które spadają w dół. Jak mówi nam tytuł obrazu są to anioły zbuntowane przeciw Bogu. Na obrazie widoczna jest duża gra świateł i koloru. Kolorystyka jest bardzo kontrastowa, widzimy dużo czerni, czerwieni i żółci. Kolor czerwony symbolizuje tutaj ogień, a co za tym idzie piekło które pochłania aniołów. W górnym lewym rogu widzimy szczelinę w ciemności skąd przedostają się jasne promienie. Prawdopodobnie jest to blask nieba z którego spadają upadłe anioły. upadły anioł to anioł wypędzony z nieba za sprzeciwienie się Bogu lub powstanie przeciwko Niemu. Po Pierwszej Wojnie w Niebie wielu aniołów zostało wypędzonych stając się upadłymi aniołami. To właśnie autor obrazu chciał nam pokazać.

Ostatnim motywem jakim chciałabym się zająć jest Anioł przybierający fizyczna postać. Pokazuje to wiersz Zbigniewa Herberta Przesłuchanie anioła. Dla Zbigniewa Herberta punktem odniesienia jest zawsze człowiek z jego niedoskonałością, cielesnością a za tym cierpieniem. Postawę poety wobec niedoskonałego człowieczeństwa cechuje głębokie zrozumienie i współczucie. A anioł to przecież doskonałość, zatem anioł jest nieludzki, toteż sztuczny, wrogi. Zaczyna interesować poetę wtedy, gdy przypomina człowieka, a więc kiedy zazna człowieczeństwa, cierpienia, bólu. Takiego anioła odnajdziemy w wierszu Przesłuchanie anioła. Już tytuł może budzić zdziwienie, ponieważ anioł kojarzy się nam z czymś idealnym i niewinnym a tymczasem w wierszu pełni funkcje przesłuchiwanego i podejrzanego. Jeśli nawet na początku anioł był postacią nie z tego świata, to szybko „uczłowiecza się” za sprawą cierpienia. Uświadamia sobie fakt posiadania pleców i kręgosłupa, gdy spadają na niego razy oprawców. Powoli „wciela się w winę”, a po kilku nocach gotów jest iść na ugodę, przyznać się do wszystkiego, współpracować. W końcu zostaje powieszony „głową w dół”. Początkowo przesłuchiwany ma swoje atrybuty:
jest cały z materii światła
eony jego włosów
spięte są w pukiel
W utworze nie ma mowy o skrzydłach, a pojawiają się tylko te elementy ciała, które ma także człowiek: policzki, plecy, kręgosłup, zęby, głowa, gardło. Podkreślona jest więc fizyczność anioła. Przesłuchanie ma charakter przesłuchań jakie miały miejsce w więzieniach PRL-u lub w czasach Inkwizycji, czyli z użyciem siły fizycznej i psychicznej.

Bardzo ciekawym ujęciem motywu anioła przybierającego fizyczna, ludzką postać, oprócz wiersza Herberta, jest film Miasto aniołów w reż. Brada Silberlinga. Jest to historia miłości, która łączy anioła Setha (rolę gra Nicolas Cage) i lekarkę, Meggie (którą kreuje Meg Ryan). Pewnego dnia Seth odwiedza szpital by odebrać jedną z dusz. Zauważa tam piękną lekarkę walczącą o życie pacjenta. Po jego śmierci popada w depresję i bezsenność. Anioł chce pomóc Meggie ale nie wie jak, ponieważ jest aniołem i lekarka go nie widzi. Seth nie odstępuje Maggie na krok i w pewnym momencie zostaje przez nią zauważony. Rozmawiają ze sobą, stają się sobie bliscy. Od pierwszego spotkania z Sethem życie Maggie zmienia się. Przez przypadek Seth ujawnia swoją prawdziwą postać.. Ludzki strach przed nieznanym sprawia, że Maggie zamyka się w sobie i traci ufność. Seth przez przypadek w szpitalu trafia na człowieka który sam kiedyś był aniołem i doradził bohaterowi jak wyrzec się swojej anielskości. Anioł skorzystał z rady i poświęcił swój dar dla pięknej lekarki. Historia ta skończyłaby się szczęśliwie, bo Seth i Maggie postanowili, że zostaną ze sobą. Ich szczęście nie trwa jednak długo, bo gdy Maggie wyjeżdża rowerem do sklepu, wpada pod ciężarówkę i ginie. Film pokazuje anioła który zapragnął zostać człowiekiem i zasmakować pięknych ziemskich uczuć: smak łez i śmiechu, poczuć dotyk dłoni, miłości. Niestety doznaje też negatywnych uczuć, jak każdy człowiek musiał zmierzyć się z uczuciem bólu i rozpaczy po stracie ukochanej osoby.

Wyobrażenia aniołów rozwijały się przez wieki, od płaskich, eterycznych i malowanych złotem w Średniowieczu , poprzez całkiem już realne i na tłach rzeczywistych w Renesansie, do mocno zmysłowych w baroku. Od zawsze zastanawiano się jak mogą wyglądać i kiedy możemy je zobaczyć. Współczesne obrazy kontynuują tradycję przedstawiania aniołów i przekonanie, że anioły są trwałym elementem sztuki. W przedstawionych przeze mnie rozważaniach dochodzimy do wniosków , że aniołowie to tylko byt niematerialny, ponieważ nie posiadają ciała. Mają natomiast własną nieskazitelną wolę. Są pośrednikami między Bogiem a człowiekiem, dlatego są podobne i do Niego i nas samych. Pomagają nam, przekazują wiadomości od Boga, są przy nas w trudnych chwilach. Można w nie wierzyć lub nie. Ja wierze, że każdy z nas ma obok siebie takiego anioła który często w trudnych życiowych chwilach podpowiada jak postępować. Anioły interesują wszystkich ludzi z różnych religii są nieosiągalne dla nas, dlatego tak bardzo fascynujące.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Motyw anioła w literaturze i sztuce. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Transformacje wizerunku anioła na przestrzeni epok - funkcje i rola motywu anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompletna, bardzo rozbudowana. Wypowiedź dojrzałą z przemyślaną strukturą.

Różne ujęcia anioła w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze literackie kreacje istot ponadziemskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logicznie skonstruowana. Przedstawia wybrane literackie kreacje aniołów.

Przedstaw sposoby ujęcia motywu anioła w literaturze i omów jego funkcje na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie, w jaki sposób motyw anioła funkcjonuje w literaturze. Zasygnalizowanie roli, jaką odgrywa ten motyw w prezentacji idei utworów.

Ocena opisowa nauczyciela: W pełni poprawna praca pod względem merytorycznym i konstrukcyjnym

Wizerunek anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Porównaj sposoby ujęcia postaci zestawiając wybrane teksty kultury

Ocena:
19/20
Teza: Najciekawsze kreacje aniołów na podstawie tekstów literackich i dzieł malarskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, rozsądnie dobrana kolejność i treść argumentów, bogata bibliografia, dojrzały język. Zbyt klasyczny wstęp, można rozbudować wnioski.

Funkcjonowanie motywu anioła w literaturze, filmie i muzyce

Ocena:
19/20
Teza: Anioły biblijne a postacie aniołów w literaturze, filmie i muzyce. Analiza porównawcza.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe podejście do tematu, bogata bibliografia, jednak dosyć chaotyczna argumentacja psuje efekt końcowy.

Motyw anioła. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki

Ocena:
19/20
Teza: Różne sposoby ukazywania aniołów w literaturze i sztuce na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja rozległa, zawiera wiele odwołań do tekstów literackich i przykładów z innych dziedzin sztuki, jednak część elementów opracowana jest zbyt pobieżnie.

Przedstaw funkcjonowanie motywu anioła w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
16/20
Teza: Rola aniołów w literaturze i sztuce różnych epok, stosunek ówczesnych twórców do prezentowanych postaci aniołów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, brakuje jednak zakończenia. Język dojrzały, słownictwo rozbudowane. Krótki ramowy plan pracy.

Sposoby kreacji aniołów w literaturze i sztuce

Ocena:
16/20
Teza: Od sacrum do profanum – ewolucja wizerunku anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat wyczerpany, praca spójna, ciekawy dobór argumentów, dobry wybór wniosków. Zbyt dużo niepewnych źródeł.